चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीतायाः सुखमासनम् । तत्र श्रियमिवाचिन्त्याम् रामो दाशरथिः प्रियाम् ॥२-५५-
लक्ष्मणाने त्या फांद्या कापून, सीतेसाठी आरामदायक आसन तयार केले. तिथे, दशरथपुत्र रामाने आपल्या प्रिय पत्नीला जणू लक्ष्मीच्या सिंहासनावर बसवले.
ईष्त्सन्कह्हनाबान् तानग्तारिओअतत् प्लवम् । पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने चूष्णानि च ॥२-५५-
त्यांनी धनुष्य-बाण तराफ्यावर ठेवले आणि सीतेच्या बाजूला तिचे वस्त्र व उबदार चादरी ठेवल्या.
प्लवे कठिनकाजम् च रामश्चक्रे सहायुधैः । आरोप्य प्रथमम् सीताम् सम्घाटम् प्रतिगृह्य तौ ॥२-५५-
रामाने त्या तराफ्यावर कठीण तरकस आणि शस्त्रे ठेवली. प्रथम सीतेला बसवून, ते दोघे तराफा धरून उभे राहिले.
ततः प्रतेरतुर्य त्तौ वीरौ दशरथात्मजौ । काLइन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत ॥२-५५-
मग ते दोन्ही शूर दशरथपुत्र नदी ओलांडू लागले. काळिंदीच्या मध्यभागी पोहोचल्यावर, सीतेने देवीला नमस्कार केला.
स्वस्ति देवि तरामि त्वाम् पार्येन्मे पतिर्वतम् । यक्ष्ये त्वाम् गोनहस्रेण सुराघटशतेन च ॥२-५५-
'देवी, मला सुरक्षितपणे पार जाऊ दे. माझे पतीव्रत अबाधित राहो. मी तुला हजार गायी आणि शंभर मद्याच्या कलशांनी पूजन करीन.' असे सीतेने प्रार्थना केली.
स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् । काLइन्दीमथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः ॥२-५५-
'राम परत इक्ष्वाकूंच्या रक्षणाखालील नगरीत पोहोचल्यावर, तुझ्या चरणी मी पुन्हा नमस्कार करीन.' असे म्हणून, सीतेने हात जोडून काळिंदी देवीची प्रार्थना केली.
तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणम् वरवर्णिनी । ततः प्लवेनाम्शुमतीम् शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ॥२-५५-
ती सुंदर वर्णाची सीता दक्षिण काठावर पोहोचली. मग त्यांनी तराफ्याने त्या तेजस्वी, वेगाने वाहणाऱ्या, लाटांनी भरलेल्या नदीला ओलांडले.
तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः सम्तेरुर्यमुनाम् नदीम् । ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ॥२-५५-
त्या नदीच्या काठावर अनेक झाडे होती. त्यांनी यमुनानदी पार केली. नदी ओलांडून, तराफा सोडून, ते यमुनेच्या जंगलातून पुढे निघाले.
श्यामम् न्यग्रोधमासेदुः शीतलम् हरितच्छदम् । न्य्ग्रोधम् तमुपागम्य वैदेहि वाक्यमब्रवीत् ॥२-५५-
ते काळ्या, दाट पानांच्या, गार सावलीच्या वटवृक्षाखाली बसले. त्या वटवृक्षाजवळ गेल्यावर वैदेहीने असे बोलले.
नमस्तेऽन्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्वतम् । कौसल्याम् चैव पश्येयम् सुमित्राम् च यशस्विनीम् ॥२-५५-
माझ्या व्रताची पूर्तता होवो, मी पुन्हा कौसल्या आणि कीर्तीशाली सुमित्रा यांना पाहू दे, हे महावृक्ष, तुला नमस्कार असो.
इति सीताञ्जलिम् कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम् । अवलोक्य ततः सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम् ॥२-५५-
सीतेने दोन्ही हात जोडून त्या झाडाची प्रदक्षिणा केली. निष्कलंक सीता अशी प्रार्थना करताना तिथे दिसली.
दयिताम् च विधेयम् च रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । सीतामादाय गच्छ त्वमग्रतो भरतानुज ॥२-५५-
रामाने प्रेमळपणे आणि कर्तव्यभावनेने लक्ष्मणाला सांगितले, "भरताचा धाकटा भाऊ, तू सीतेला घेऊन पुढे जा."
पृष्ठतोऽहम् गमिष्यामि सायुधो द्विपदाम् वर । यद्यत्फलम् प्रार्थयते पुष्पम् वा जनकात्मजा ॥२-५५-
"मी मागून शस्त्र घेऊन येईन. जनकनंदिनी ज्या फळा-फुलांची इच्छा करेल—"
तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्रास्य रमते मनः । गच्चतोस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा ॥२-५५-
"—ती सर्व वैदेहीला दे, जिथे तिचे मन रमते." दोघे चालताना जनकनंदिनी त्यांच्यामध्ये चालत होती.
मातङ्गयोर्मद्यगता शुभा नागवधूरिव । एकैकम् पादपम् गुल्मम् लताम् वा पुष्पशालिनीम् ॥२-५५-
ती दोन मोठ्या हत्तींमध्ये चालणाऱ्या हत्तीणीसारखी दिसत होती. प्रत्येक झाड, झुडूप किंवा फुलांनी डवरलेल्या वेलीकडे ती पाहत होती.
अदृष्टपूर्वाम् पश्यन्ती रामम् पप्रच्छ साऽबला । रमणीयान् बहुविधान् पादपान् कुसुमोत्कटान् ॥२-५५-
पूर्वी कधी न पाहिलेली, सुंदर आणि फुलांनी बहरलेली झाडे पाहून, ती कोमल सीता रामाला त्याबद्दल विचारू लागली.
सीतावचनसम्रब्द अनयामास लक्स्मणः । विचित्रवालुकजलाम् हससारसनादिताम् ॥२-५५-
सीतेच्या बोलण्यावर लक्ष्मण तत्परतेने तिला विविध वाळू आणि हंस, बगळ्यांच्या आवाजांनी नटलेल्या नदीकाठी घेऊन गेला.
रेमे जनकराजस्य तदा प्रेक्ष्य सुता नदीम् । क्रोशमात्रम् ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मनौ ॥२-५५-
तेथे जनकराजाच्या कन्येला नदी पाहून आनंद झाला. त्यानंतर सुमारे एक कोस चालून, राम आणि लक्ष्मण हे दोन्ही भाऊ—
बहून्मेध्यान् मृगान् हत्वा चेरतुर्यमुनावने । विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते । शुभे वने वानरवारणायुते । समम् नदीवप्रमुपेत्य सम्मतम् । निवासमाजग्मु रदीनदर्शनाः ॥२-५५-
अनेक उत्तम हरिणांचा शिकार करून, त्यांनी यमुनाकाठीच्या जंगलात भटकंती केली. नंतर त्यांनी मोर, हत्ती आणि इतर जनावरांनी भरलेल्या सुंदर वनात आनंद घेतला आणि नदीच्या काठच्या रम्य जागी जाऊन, दुःखरहितपणे तेथे वस्ती केली.
thumb|षट्पञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील पंचावन्नावा सर्ग येथे संपतो. आता छप्पन्नावा सर्ग ऐका.
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् । प्रबोधयाम् आस शनैः लक्ष्मणम् रघु नन्दनः ॥२-५६-
रात्र संपल्यानंतर, लक्ष्मण अजून झोपेत असताना, रघुकुलातील रामाने त्याला हळूच जागे केले.
सौमित्रे शृणु वन्यानाम् वल्गु व्याहरताम् स्वनम् । सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परम् तप ॥२-५६-
"सौमित्रा, या वनातील प्राण्यांचे मधुर आवाज ऐक. हे महान तपस्वी, आता निघायची वेळ झाली आहे."
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्राम् च तन्द्रीम् च प्रसक्तम् च पथि श्रमम् ॥२-५६-
भाऊने योग्य वेळी उठविल्यावर, लक्ष्मणाने झोप, आळस आणि प्रवासाचा सारा थकवा झटकून दिला.
ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवम् जलम् । पन्थानम् ऋषिणा उद्दिष्टम् चित्र कूटस्य तम् ययुः ॥२-५६-
नंतर सगळे उठले, नदीचे पवित्र पाणी स्पर्श केले आणि ऋषींनी दाखवलेल्या चित्रकूटाच्या वाटेने निघाले.
ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । सीताम् कमल पत्र अक्षीम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-५६-
योग्य वेळी सौमित्रासह निघताना, रामाने कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांची सीतेला असे सांगितले—
आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् । स्वैः पुष्पैः किम्शुकान् पश्य मालिनः शिशिर अत्यये ॥२-५६-
"वैदेही, पाहा, सगळीकडे झाडे जणू जळत आहेत असे वाटावे इतकी फुलांनी बहरली आहेत. हिवाळ्यानंतर किमशुक झाडे त्यांच्या फुलांनी ओझरली आहेत."
पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् । फल पत्रैः अवनतान् नूनम् शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२-५६-
हे बघ, फुललेली भल्लातकाची झाडं, जी माणसांनी अजून स्पर्शलेली नाहीत, फळांनी आणि पानांनी वाकलेली आहेत; इथे राहून मला नक्कीच जगता येईल.
पश्य द्रोण प्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण । मधूनि मधु कारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥२-५६-
लक्ष्मणा, पाहा, डोंगरावर डोंगरावर मधमाशांनी भरलेली, ड्रोणाएवढी मोठी मधाची पोती लटकलेली आहेत.
एष क्रोशति नत्यूहः तम् शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वन उद्देशे पुष्प सम्स्तर सम्कटे ॥२-५६-
इथे नट्यूह पक्षी ओरडतोय आणि त्याला मोर उत्तर देतोय, या सुंदर वनात फुलांच्या गादींनी भरलेल्या जागेत.
मातम्ग यूथ अनुसृतम् पक्षि सम्घ अनुनादितम् । चित्र कूटम् इमम् पश्य प्रवृद्ध शिखरम् गिरिम् ॥२-५६-
हे बघ, हा चित्रकूट पर्वत, उंच शिखरांचा, हत्तींच्या कळपांनी फिरणारा आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी गूंजणारा, विविध उतारांनी सुंदर दिसतो.