मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः । गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥२-५४-
मोरांच्या आवाजांनी गूंजणारा, हत्तींच्या कळपांनी भरलेला, तो प्रसिद्ध चित्रकूट पर्वतच तुझ्या निवासासाठी योग्य आहे.
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः । तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥२-५४-
तो पवित्र आणि सुंदर आहे, तिथे भरपूर कंद आणि फळं आहेत. तिथे हत्तींचे आणि हरिणांचे कळप सर्वत्र फिरताना दिसतात.
विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव । सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥२-५४-
हे राघव, तिथे जंगलाच्या कडेला हे कळप फिरताना तुला दिसतील, आणि जवळच नद्या, उतार आणि डोंगरातून वाहणारे झरेही पाहायला मिळतील.
चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव । प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः । र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् । मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः । सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥२-५४-
सीतेसोबत फिरताना तुझे मन आनंदी होईल. आनंदी बगळे आणि कोकिळांच्या गाण्याने, तसेच अनेक मस्त हरणे आणि हत्ती यांच्या गजराने गूंजणाऱ्या त्या शुभ भूमीत, तुला एक अत्यंत रमणीय आश्रम सापडेल.
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील पंचपंचाशीतम सर्ग ऐका.
उषित्वा रजनीम् तत्र राजपुत्रावरिम्दमौ । महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तम् गिरिम् प्रति ॥२-५५-
तिथे रात्र घालवून, दोन्ही राजपुत्रांनी महर्षींना वंदन केले आणि मग त्या पर्वताकडे निघाले.
तेषाम् चैव स्वस्त्ययनम् महर्षिः स चकार ह । प्रस्थिताम्श्चैव तान् प्रेक्ष्यपिता पुत्रानिवान्वगात् ॥२-५५-
महर्षींनी त्यांच्या प्रवासासाठी मंगलाशीर्वाद दिला आणि ते निघताना, जणू काही वडील आपल्या मुलांकडे पाहतात तसं, त्यांच्याकडे प्रेमाने पाहत राहिले.
ततः प्रचक्रमे वक्तुम् वचनम् स महामुनिः । भर्द्वाजो महातेजा रामम् सत्यपराक्रमम् ॥२-५५-
मग तेजस्वी भरद्वाज महर्षींनी, सत्यप्रतापी रामाला हे शब्द सांगायला सुरुवात केली.
गङ्गायमुनयोः सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ । कालिन्दीमनुगच्छेताम् नदीम् पश्चान्मुखाश्रिताम् ॥२-५५-
गंगा आणि यमुना यांच्या संगमावर पोहोचल्यावर, हे नरश्रेष्ठ, तुम्ही पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या कालिंदी नदीच्या काठाने पुढे जा.
अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् (प्रतिस्रोतःसमागताम् - पा.भे.) । तस्यास्तीर्थम् प्रचरितम् पुराणम् प्रेक्ष्य राघवौ ॥२-५५-
मग, जेव्हा ते वेगाने वाहणाऱ्या कालिंदी नदीवर पोहोचले, तेव्हा त्या प्राचीन आणि पवित्र तीरावर रघुवंशीय दोघांनी नजर टाकली.
तत्र यूयम् प्लवम् कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् । ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तम् हरितच्छदम् ॥२-५५-
तेथे तुम्ही एक तराफा तयार करून, त्या तेजस्वी नदीचे पाणी ओलांडावे. त्यानंतर, हिरव्या पानांनी डवरलेल्या मोठ्या वडाच्या झाडाजवळ पोहोचावे.
विवृद्धम् बहुभिर्वऋक्षैह् श्यामम् सिद्धोपसेवितम् । तस्मै सीताञ्जलिम् कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषः शिवाः ॥२-५५-
ते झाड अनेक झाडांनी वेढलेले, गर्द सावलीचे आणि सिद्धांनी पूजलेले आहे. तिथे सीतेने हात जोडून शुभाशीर्वाद मागावेत.
समासाद्य तु तम् वृक्षम् वसेद्वातिक्रमेत वा । क्रोशमात्रम् ततो गत्वा नीलम् द्रक्ष्यथ काननम् ॥२-५५-
त्या झाडाजवळ पोहोचल्यानंतर, थांबावे किंवा पुढे जावे. तिथून साधारण एक कोस पुढे गेल्यावर, तुम्हाला निळसर रंगाचे जंगल दिसेल.
पलाशबदरीमिश्रम् रम्यम् वम्शैश्च यामुनैः । स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया ॥२-५५-
ते सुंदर जंगल पलाश, बोर आणि यमुनातीरी बांबू यांच्या मिश्रणाने भरलेले आहे. ही चित्रकूटाकडे जाणारी वाट मी अनेक वेळा चालून गेलो आहे.
रम्ये मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विपर्जितः । इति पन्थानमावेद्य महर्षः स न्यवर्तत ॥२-५५-
ती वाट रमणीय, मऊ आणि जंगलातील आगीपासून मुक्त आहे. असे सांगून, तो महर्षी परत निघून गेला.
अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः । उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥२-५५-
रामाने आदराने 'तसेच होवो' असे म्हणून, त्याला निरोप दिला. त्या ऋषीने परत जाताच, रामाने लक्ष्मणाला सांगितले.
कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते । इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ॥२-५५-
'सौमित्रा, आपल्यावर किती मोठे पुण्य आहे, जो हा ऋषी आपल्यावर एवढी कृपा करतो.' असे म्हणून, ते दोघे शूर आणि बुद्धिमान पुरुष आपसात सल्ला करू लागले.
सीतामेवाग्रतः कृत्वा काLइन्दीम् जग्मतुर्नदीम् । अथा साद्य तु काLइन्दीम् शीघ्रस्रोतोवहाम् नदीम् ॥२-५५-
सीतेला पुढे ठेवून, ते दोघे काळिंदी नदीकडे गेले. आणि मग, त्या वेगाने वाहणाऱ्या काळिंदी नदीच्या काठी पोहोचले.
तौ काष्ठसम्घातमथो चक्रतुस्तु महाप्लवम् ॥२-५५-
त्यांनी लाकडांचे गट्ठे एकत्र करून मोठा तराफा तयार केला.
शुष्कैर्वम्शैः समास्तीर्णमुLईरैश्च समावृतम् । ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान् ॥२-५५-
तो तराफा सुकलेल्या बांबूने पसरून, मुळांनी बांधून तयार केला. मग, त्या धाडसी व्यक्तीने वाळ्याच्या आणि जांभळाच्या फांद्या गोळा केल्या.
चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीतायाः सुखमासनम् । तत्र श्रियमिवाचिन्त्याम् रामो दाशरथिः प्रियाम् ॥२-५५-
लक्ष्मणाने त्या फांद्या कापून, सीतेसाठी आरामदायक आसन तयार केले. तिथे, दशरथपुत्र रामाने आपल्या प्रिय पत्नीला जणू लक्ष्मीच्या सिंहासनावर बसवले.
ईष्त्सन्कह्हनाबान् तानग्तारिओअतत् प्लवम् । पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने चूष्णानि च ॥२-५५-
त्यांनी धनुष्य-बाण तराफ्यावर ठेवले आणि सीतेच्या बाजूला तिचे वस्त्र व उबदार चादरी ठेवल्या.
प्लवे कठिनकाजम् च रामश्चक्रे सहायुधैः । आरोप्य प्रथमम् सीताम् सम्घाटम् प्रतिगृह्य तौ ॥२-५५-
रामाने त्या तराफ्यावर कठीण तरकस आणि शस्त्रे ठेवली. प्रथम सीतेला बसवून, ते दोघे तराफा धरून उभे राहिले.
ततः प्रतेरतुर्य त्तौ वीरौ दशरथात्मजौ । काLइन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत ॥२-५५-
मग ते दोन्ही शूर दशरथपुत्र नदी ओलांडू लागले. काळिंदीच्या मध्यभागी पोहोचल्यावर, सीतेने देवीला नमस्कार केला.
स्वस्ति देवि तरामि त्वाम् पार्येन्मे पतिर्वतम् । यक्ष्ये त्वाम् गोनहस्रेण सुराघटशतेन च ॥२-५५-
'देवी, मला सुरक्षितपणे पार जाऊ दे. माझे पतीव्रत अबाधित राहो. मी तुला हजार गायी आणि शंभर मद्याच्या कलशांनी पूजन करीन.' असे सीतेने प्रार्थना केली.
स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् । काLइन्दीमथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः ॥२-५५-
'राम परत इक्ष्वाकूंच्या रक्षणाखालील नगरीत पोहोचल्यावर, तुझ्या चरणी मी पुन्हा नमस्कार करीन.' असे म्हणून, सीतेने हात जोडून काळिंदी देवीची प्रार्थना केली.
तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणम् वरवर्णिनी । ततः प्लवेनाम्शुमतीम् शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ॥२-५५-
ती सुंदर वर्णाची सीता दक्षिण काठावर पोहोचली. मग त्यांनी तराफ्याने त्या तेजस्वी, वेगाने वाहणाऱ्या, लाटांनी भरलेल्या नदीला ओलांडले.
तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः सम्तेरुर्यमुनाम् नदीम् । ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ॥२-५५-
त्या नदीच्या काठावर अनेक झाडे होती. त्यांनी यमुनानदी पार केली. नदी ओलांडून, तराफा सोडून, ते यमुनेच्या जंगलातून पुढे निघाले.
श्यामम् न्यग्रोधमासेदुः शीतलम् हरितच्छदम् । न्य्ग्रोधम् तमुपागम्य वैदेहि वाक्यमब्रवीत् ॥२-५५-
ते काळ्या, दाट पानांच्या, गार सावलीच्या वटवृक्षाखाली बसले. त्या वटवृक्षाजवळ गेल्यावर वैदेहीने असे बोलले.
नमस्तेऽन्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्वतम् । कौसल्याम् चैव पश्येयम् सुमित्राम् च यशस्विनीम् ॥२-५५-
माझ्या व्रताची पूर्तता होवो, मी पुन्हा कौसल्या आणि कीर्तीशाली सुमित्रा यांना पाहू दे, हे महावृक्ष, तुला नमस्कार असो.