यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥२-५४-
ज्यापर्यंत माणूस चित्रकूटाची शिखरे पाहू शकतो, त्याला शुभत्व मिळते आणि त्याचे मन कधीही वाईटाकडे वळत नाही.
ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् । तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह ॥२-५४-
त्या ठिकाणी अनेक ऋषींनी शंभर शरद ऋतू घालवले; त्यांनी तपश्चर्येने, कपाळावर कवटी घालून, स्वर्ग प्राप्त केला.
प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् । इह वा वन वासाय वस राम मया सह ॥२-५४-
हा एकांतवास आपल्यासाठी सुखद असेल असं मला वाटतं. इथे किंवा जंगलात कुठेही, रामा, माझ्यासोबत राहा.
स रामम् सर्व कामैअः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् । सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥२-५४-
धर्म जाणणाऱ्या भरद्वाज ऋषींनी सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या वस्तूंसह राम, त्याची पत्नी आणि भाऊ यांचे आपुलकीने स्वागत केले.
तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥२-५४-
राम जेव्हा प्रयागात त्या महर्षीला भेटायला गेला, तेव्हा रात्री त्यांनी अनेक सुंदर गोष्टी सांगत आनंदात वेळ घालवला.
सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः । भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम् ॥२-५४-
काकुत्स्थ वंशातील, आरामाला सवयीचा आणि दमलेला राम, सीता आणि लक्ष्मणासह भरद्वाजांच्या रम्य आश्रमात ती रात्र आनंदात राहिला.
प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् । उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम् ॥२-५४-
रात्र संपल्यावर, नरांत श्रेष्ठ राम भरद्वाज ऋषींकडे गेला आणि तेजस्वी त्या मुनींना म्हणाला.
शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे । उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥२-५४-
हे सत्यव्रती, आम्ही तुमच्या आश्रमात ही रात्र घालवली. आता आम्ही या ठिकाणाहून निघण्याची परवानगी मागतो.
रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् । मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह ॥२-५४-
रात्र संपल्यावर भरद्वाज म्हणाले, 'मध, कंद आणि फळांनी समृद्ध अशा चित्रकूट पर्वताकडे जा.'
वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल । नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह् ॥२-५४-
हे महाबली राम, विविध पक्ष्यांनी आणि किन्नर, नागांनी वावरलेल्या त्या ठिकाणी राहणे तुला योग्य वाटेल असं मला वाटतं.
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः । गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥२-५४-
मोरांच्या आवाजांनी गूंजणारा, हत्तींच्या कळपांनी भरलेला, तो प्रसिद्ध चित्रकूट पर्वतच तुझ्या निवासासाठी योग्य आहे.
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः । तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥२-५४-
तो पवित्र आणि सुंदर आहे, तिथे भरपूर कंद आणि फळं आहेत. तिथे हत्तींचे आणि हरिणांचे कळप सर्वत्र फिरताना दिसतात.
विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव । सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥२-५४-
हे राघव, तिथे जंगलाच्या कडेला हे कळप फिरताना तुला दिसतील, आणि जवळच नद्या, उतार आणि डोंगरातून वाहणारे झरेही पाहायला मिळतील.
चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव । प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः । र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् । मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः । सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥२-५४-
सीतेसोबत फिरताना तुझे मन आनंदी होईल. आनंदी बगळे आणि कोकिळांच्या गाण्याने, तसेच अनेक मस्त हरणे आणि हत्ती यांच्या गजराने गूंजणाऱ्या त्या शुभ भूमीत, तुला एक अत्यंत रमणीय आश्रम सापडेल.
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील पंचपंचाशीतम सर्ग ऐका.
उषित्वा रजनीम् तत्र राजपुत्रावरिम्दमौ । महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तम् गिरिम् प्रति ॥२-५५-
तिथे रात्र घालवून, दोन्ही राजपुत्रांनी महर्षींना वंदन केले आणि मग त्या पर्वताकडे निघाले.
तेषाम् चैव स्वस्त्ययनम् महर्षिः स चकार ह । प्रस्थिताम्श्चैव तान् प्रेक्ष्यपिता पुत्रानिवान्वगात् ॥२-५५-
महर्षींनी त्यांच्या प्रवासासाठी मंगलाशीर्वाद दिला आणि ते निघताना, जणू काही वडील आपल्या मुलांकडे पाहतात तसं, त्यांच्याकडे प्रेमाने पाहत राहिले.
ततः प्रचक्रमे वक्तुम् वचनम् स महामुनिः । भर्द्वाजो महातेजा रामम् सत्यपराक्रमम् ॥२-५५-
मग तेजस्वी भरद्वाज महर्षींनी, सत्यप्रतापी रामाला हे शब्द सांगायला सुरुवात केली.
गङ्गायमुनयोः सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ । कालिन्दीमनुगच्छेताम् नदीम् पश्चान्मुखाश्रिताम् ॥२-५५-
गंगा आणि यमुना यांच्या संगमावर पोहोचल्यावर, हे नरश्रेष्ठ, तुम्ही पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या कालिंदी नदीच्या काठाने पुढे जा.
अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् (प्रतिस्रोतःसमागताम् - पा.भे.) । तस्यास्तीर्थम् प्रचरितम् पुराणम् प्रेक्ष्य राघवौ ॥२-५५-
मग, जेव्हा ते वेगाने वाहणाऱ्या कालिंदी नदीवर पोहोचले, तेव्हा त्या प्राचीन आणि पवित्र तीरावर रघुवंशीय दोघांनी नजर टाकली.
तत्र यूयम् प्लवम् कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् । ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तम् हरितच्छदम् ॥२-५५-
तेथे तुम्ही एक तराफा तयार करून, त्या तेजस्वी नदीचे पाणी ओलांडावे. त्यानंतर, हिरव्या पानांनी डवरलेल्या मोठ्या वडाच्या झाडाजवळ पोहोचावे.
विवृद्धम् बहुभिर्वऋक्षैह् श्यामम् सिद्धोपसेवितम् । तस्मै सीताञ्जलिम् कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषः शिवाः ॥२-५५-
ते झाड अनेक झाडांनी वेढलेले, गर्द सावलीचे आणि सिद्धांनी पूजलेले आहे. तिथे सीतेने हात जोडून शुभाशीर्वाद मागावेत.
समासाद्य तु तम् वृक्षम् वसेद्वातिक्रमेत वा । क्रोशमात्रम् ततो गत्वा नीलम् द्रक्ष्यथ काननम् ॥२-५५-
त्या झाडाजवळ पोहोचल्यानंतर, थांबावे किंवा पुढे जावे. तिथून साधारण एक कोस पुढे गेल्यावर, तुम्हाला निळसर रंगाचे जंगल दिसेल.
पलाशबदरीमिश्रम् रम्यम् वम्शैश्च यामुनैः । स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया ॥२-५५-
ते सुंदर जंगल पलाश, बोर आणि यमुनातीरी बांबू यांच्या मिश्रणाने भरलेले आहे. ही चित्रकूटाकडे जाणारी वाट मी अनेक वेळा चालून गेलो आहे.
रम्ये मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विपर्जितः । इति पन्थानमावेद्य महर्षः स न्यवर्तत ॥२-५५-
ती वाट रमणीय, मऊ आणि जंगलातील आगीपासून मुक्त आहे. असे सांगून, तो महर्षी परत निघून गेला.
अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः । उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥२-५५-
रामाने आदराने 'तसेच होवो' असे म्हणून, त्याला निरोप दिला. त्या ऋषीने परत जाताच, रामाने लक्ष्मणाला सांगितले.
कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते । इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ॥२-५५-
'सौमित्रा, आपल्यावर किती मोठे पुण्य आहे, जो हा ऋषी आपल्यावर एवढी कृपा करतो.' असे म्हणून, ते दोघे शूर आणि बुद्धिमान पुरुष आपसात सल्ला करू लागले.
सीतामेवाग्रतः कृत्वा काLइन्दीम् जग्मतुर्नदीम् । अथा साद्य तु काLइन्दीम् शीघ्रस्रोतोवहाम् नदीम् ॥२-५५-
सीतेला पुढे ठेवून, ते दोघे काळिंदी नदीकडे गेले. आणि मग, त्या वेगाने वाहणाऱ्या काळिंदी नदीच्या काठी पोहोचले.
तौ काष्ठसम्घातमथो चक्रतुस्तु महाप्लवम् ॥२-५५-
त्यांनी लाकडांचे गट्ठे एकत्र करून मोठा तराफा तयार केला.
शुष्कैर्वम्शैः समास्तीर्णमुLईरैश्च समावृतम् । ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान् ॥२-५५-
तो तराफा सुकलेल्या बांबूने पसरून, मुळांनी बांधून तयार केला. मग, त्या धाडसी व्यक्तीने वाळ्याच्या आणि जांभळाच्या फांद्या गोळा केल्या.