thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील चवन्नपन्नासवा सर्ग ऐका.
ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् । विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे ॥२-५४-
मग त्या मोठ्या झाडाखाली रात्र सुखरूप घालवून, स्वच्छ सूर्य उगवल्यावर ते त्या ठिकाणाहून निघाले.
यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते । जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥२-५४-
जिथे भागीरथी गंगा आणि यमुना एकत्र येतात, त्या दिशेने ते गेले आणि घनदाट मोठ्या जंगलात शिरले.
ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् । अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः ॥२-५४-
त्या यशस्वी लोकांनी वाटेत अनेक प्रदेश आणि मनाला आनंद देणारी ठिकाणं पाहिली, जी त्यांनी याआधी कधीच पाहिली नव्हती.
यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् । निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥२-५४-
प्रवास सुखरूप चालू असताना, अनेक प्रकारची झाडं पाहत, दिवस संपत आला तेव्हा रामाने सौमित्राला बोलावलं.
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् । अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः ॥२-५४-
सौमित्रा, पाहा, प्रयागाजवळ धुराचा मोठा लोट उठतो आहे; मला वाटतं तो एखाद्या ऋषीच्या यज्ञाचा अग्नी असावा.
नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् । तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः ॥२-५४-
आपण गंगा-यमुनेच्या संगमावर पोहोचलो असावा, कारण पाण्याच्या लाटा एकमेकांवर आदळून आवाज येतो आहे.
दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः । भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥२-५४-
इथे वनातील लोकांनी फाडलेली लाकडं दिसतात, आणि भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमात विविध प्रकारची झाडं दिसतात.
धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे । गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः ॥२-५४-
ते दोघं धनुर्धारी आनंदाने चालत गेले, दिवस मावळत असताना गंगा-यमुनेच्या संगमावर त्या ऋषींच्या निवासस्थानी पोहोचले.
रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः । गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत् ॥२-५४-
राम आश्रमाजवळ पोहोचला, तेव्हा त्याच्या येण्याने हरणं आणि पक्षी घाबरले; थोडा वेळ चालून तो भरद्वाज ऋषींकडे गेला.
ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ । सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः ॥२-५४-
मग त्या ऋषींच्या आश्रमाजवळ पोहोचून, दोन्ही वीर सीतेसह ऋषींच्या दर्शनाची इच्छा बाळगून दूर उभे राहिले.
स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् । सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम् ॥२-५४-
आश्रमात शिरल्यावर त्यांनी पाहिलं, की तो महान आत्म्याचा ऋषी शिष्यांनी वेढलेला आहे, कठोर व्रत पाळणारा आणि तपाने प्राप्त दृष्टी असलेला आहे.
हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत् ॥२-५४-
त्यांनी ऋषीच्या यज्ञाग्नीला पाहिलं आणि राम, सौमित्र आणि सीता यांनी हात जोडून आदराने त्यांना नमस्कार केला.
न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ ॥२-५४-
मग लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ राम ऋषींना म्हणाला, "भगवन्, आम्ही दशरथाचे पुत्र राम आणि लक्ष्मण आहोत."
भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा । माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता ॥२-५४-
ही माझी पत्नी वैदेही, जनकाची पुण्यवंत कन्या, माझ्यासोबत या एकाकी तपोवनात आली आहे.
पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः । अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः ॥२-५४-
पित्याने मला वनवासाला पाठवले असता, माझा लाडका धाकटा भाऊ सौमित्र, दृढनिश्चयी, माझ्यासोबत या वनात आला आहे.
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् । धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः ॥२-५४-
भगवंत, पित्याच्या आज्ञेने आम्ही या तपोवनात प्रवेश करतो; तिथे आम्ही केवळ धर्माचरण करणार, मूळं-फळं खाऊन जीवन जगणार.
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः ॥२-५४-
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे हे शब्द ऐकून, धर्मात्म्याने त्याच्यासाठी गायी, अर्घ्य आणि पाणी आणले.
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् । तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत् ॥२-५४-
तपाने तप्त झालेल्या त्या मुनिने त्यांना विविध वन्य अन्न, मूळं-फळं दिली आणि त्यांच्यासाठी निवासाचीही सोय केली.
मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः । रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः ॥२-५४-
सर्व बाजूंनी हरिण, पक्षी आणि ऋषी यांनी वेढलेले असताना, त्या मुनिने आलेल्या रामाचे सन्मानाने स्वागत केले.
प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् । भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा ॥२-५४-
ती पूजा स्वीकारून आणि राघवाला बसवून, भरद्वाजाने धर्मयुक्त असे हे शब्द सांगितले.
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् । श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम् ॥२-५४-
काकुत्स्था, खूप दिवसांनी तुला इथे पाहतो आहे; तुझ्या या कारण नसलेल्या वनवासाबद्दल मी ऐकले आहे.
अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे । पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम् ॥२-५४-
इथे मोठ्या नद्यांच्या संगमावर एक एकांत, पवित्र आणि रमणीय जागा आहे; भगवंतांनी इथे सुखाने वास करावा.
एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः ॥२-५४-
भरद्वाजाने असे सांगितल्यावर, सर्वांच्या हितासाठी कटीबद्ध असलेल्या राघवाने शुभ शब्दांनी उत्तर दिले.
भगवन्न् इताअसन्नः पौर जानपदो जनः । सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम् ॥२-५४-
भगवंत, नगरातील आणि गावातील लोक इथे जवळ आहेत; मला इथे पाहून ते या आश्रमात येतील असे मला वाटते.
आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये ॥२-५४-
लोक वैदेही आणि मला पाहायला येतील; म्हणून मला इथे राहणे पसंत नाही.
एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् । रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा ॥२-५४-
भगवंत, त्या टोकाला एक उत्तम आश्रमस्थान आहे; तिथे जनककन्या वैदेही, जी सुखास पात्र आहे, आनंदाने राहील.
एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः । राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥२-५४-
ही शुभ वाक्ये ऐकून, महर्षी भरद्वाजाने मग राघवाला अर्थपूर्ण शब्द सांगितले.
दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि । महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥२-५४-
बाळा, इथून दहा क्रोश अंतरावर एक डोंगर आहे, जिथे तू राहशील; तो महर्षींच्या सेवेला लाभलेला, पवित्र आणि सर्व बाजूंनी सुंदर आहे.
गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः । चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः ॥२-५४-
तो गोमाता, लंगूर, वानर आणि अस्वलांनी वावरलेला, चित्रकूट म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि गंधमादनासारखा देखणा आहे.