तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ । वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥२-५२-
हे निष्पापा, तुझ्याविना मला अयोध्येला जाता येणार नाही; मला तुझ्यासोबत वनवासाला जाण्याची परवानगी दे.
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥२-५२-
जर मी विनवले तरीही तू मला सोडून जाण्याचा निर्धार केलास, तर मी या रथासह तुझ्याविना इथेच अग्नीत प्रवेश करीन.
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥२-५२-
वनात तपस्येला जे अडथळे येतील, हे राघवा, मी या रथाने ते सर्व दूर करीन.
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् । आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥२-५२-
या रथाची सेवा करून मला जे सुख मिळाले, तेच सुख मला तुझी वनात सेवा करून मिळो अशी माझी आशा आहे.
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥२-५२-
हे वीर, हे घोडे जर तुझ्या वनवासात सेवा करतील, तर त्यांना सर्वोच्च स्थान मिळेल.
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥२-५२-
मी वनात राहून तुला डोक्यावर घेऊन सेवा करीन; अयोध्या किंवा देवांचे लोकही मी पूर्णपणे सोडून देतो.
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना । राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥२-५२-
तुझ्याविना मला अयोध्येत प्रवेश करता येणार नाही; जसा पापी माणसाला महेंद्राची राजधानी गाठता येत नाही.
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः । यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥२-५२-
वनवासाची मुदत संपल्यावर, या रथानेच तुला पुन्हा नगरात घेऊन जाण्याची माझ्या मनाची इच्छा आहे.
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥२-५२-
वनात तुझ्यासोबत घालवलेली चौदा वर्षे क्षणासारखी जातील; अन्यथा शेकडो वर्षे वेगळीच वाटली असती.
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि । भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥२-५२-
मालक व पुत्र ज्या वाटेने गेले, त्या मार्गावर मी भक्त व सेवक म्हणून उभा आहे; तू मला सोडू नकोस.
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः । रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५२-
अशा अनेक प्रकारे, पुन्हा पुन्हा दीन होऊन विनवणारा सुमंत्र, त्याला दयाळू रामाने असे उत्तर दिले.
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल । शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥२-५२-
माझ्यावरील तुझी श्रेष्ठ भक्ती मला माहीत आहे, हे स्वामीप्रेमी; आणि मी तुला इथून नगरात का पाठवत आहे, तेही ऐक.
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥२-५२-
तू नगरात पोहोचलास की, माझी धाकटी आई कैकेयी खात्रीने समजेल की राम वनात गेला आहे.
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि । राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥२-५२-
मी वनात गेल्यावर ती राणी समाधानी होईल आणि धर्मनिष्ठ राजाला खोटं बोलतोय असा संशय येणार नाही.
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी । भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥२-५२-
माझी सर्वात मोठी इच्छा हीच आहे की माझ्या लहान आईला तिच्या मुला भरतासाठी सुरक्षित आणि भरभराटीचं राज्य मिळावं.
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज । सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥२-५२-
माझ्या आणि राजाच्या आनंदासाठी, सुमंत्रा, तू रथ घेऊन पुन्हा नगरात जा आणि तुला जसं सांगितलंय तसं प्रत्येकाला योग्य त्या गोष्टी सांग.
इति उक्त्वा वचनम् सूतम् सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥२-५२-
असं म्हणून आणि सारखं सारखं सारथ्याला धीर देऊन, रामाने गुहाला ठाम आणि अर्थपूर्ण शब्दांत सांगितलं.
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने । अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥२-५२-
गुहा, आता मला लोकवस्ती असलेल्या जंगलात राहणं योग्य नाही; नियमाप्रमाणे मला आश्रमातच राहावं लागेल.
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् । हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥२-५२-
म्हणून, तपस्व्यांना शोभणारा नियम स्वीकारून, मी वडील, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या भल्यासाठी पुढे जाणार आहे.
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय । तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥२-५२-
मी जटा बांधून निघेन; तू वडाच्या झाडाचं दूध घेऊन ये. गुहाने ते दूध राजपुत्रासाठी पटकन आणलं.
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः । दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥२-५२-
रामाने त्या दुधाने स्वतः आणि लक्ष्मणासाठी जटा केल्या; दीर्घबाहू, नरसिंह रामाने तपस्व्यासारखा वेश धारण केला.
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ । अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥२-५२-
त्या वेळी चिरवस्त्र घातलेले आणि जटा बांधलेले राम आणि लक्ष्मण हे दोघे ऋषीसारखे भाऊ फार सुंदर दिसत होते.
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः । व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥२-५२-
नंतर लक्ष्मणासह वैखानस मार्ग स्वीकारून, व्रत घेतल्यानंतर रामाने आपला सोबती गुहाला सांगितलं.
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा । भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥२-५२-
गुहा, सैन्य, धन, किल्ले आणि प्रजेसंबंधी नेहमी जागरूक राहा; कारण राज्य सांभाळणं फार कठीण असतं.
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः । जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥२-५२-
मग इक्ष्वाकू कुळातील रामाने गुहाचा निरोप घेऊन, पत्नी आणि लक्ष्मणासह शांतपणे आणि लवकर निघाला.
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः । तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥२-५२-
नदीच्या काठी, वेगाने वाहणारी गंगा ओलांडायची इच्छा असलेल्या रामाने लक्ष्मणाला असे सांगितले.
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः । सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥२-५२-
हे नरसिंह, ही तयार असलेली नाव हळूच चढ आणि नंतर मनाने सती असलेल्या सीतेला सावधपणे चढव.
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् । आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥२-५२-
भावाचं सांगणं ऐकून आणि काहीच विरोध न करता, लक्ष्मणाने आधी मैथिलीला नावेत चढवलं आणि मग स्वतः चढला.
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः । ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥२-५२-
नंतर तेजस्वी लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ स्वतः नावेत चढला; आणि निषादांचा प्रमुख गुहाने आपल्या नातेवाईकांना पुढे जायला सांगितलं.
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः । ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥२-५२-
महातेजस्वी राघव नावेत चढून, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांसाठी सांगितलेल्या शुभ मंत्रांचा जप करू लागला.