भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च । अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥२-५२-
भरताला मिठी मार आणि त्याला युवराजपदावर अभिषेक कर. मग आमच्या विरहातून निर्माण झालेलं दुःख तुला जिंकू शकणार नाही.
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥२-५२-
भरताला हेही सांगावं की, जसं तू राजाशी वागतोस, तसंच सर्व मातांसोबत, कोणताही फरक न करता, वागावं.
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः । तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥२-५२-
जसं तू कैकेयी आणि सुमित्रेला सारखं मानतोस, तसंच माझ्या आई कौसल्येला विशेष सन्मान द्यावा.
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता । लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥२-५२-
वडिलांवर प्रेम आणि युवराजपदाची अपेक्षा ठेवून, तुझ्या हातून दोन्ही लोकांना सुखी करणं शक्य आहे.
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः । तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥२-५२-
रामाने परत जायला सांगितल्यावर, दुःखाने ग्रासलेला सुमंत्रा, हे सगळे शब्द ऐकून, प्रेमाने काकुत्स्थाला म्हणाला.
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः । भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥२-५२-
जर मी प्रेमापोटी आणि निष्ठेने योग्य रीतीने न बोलता काही शब्द बोललो, तर ते तू मला माफ करावेस.
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् । तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥२-५२-
तुझ्याशिवाय मी त्या नगरीत कसा परत जाऊ? जणू एखादा मुलगा वडिलांच्या विरहाने दुःखी झाल्यासारखा.
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः । विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥२-५२-
माझा रथ लोकांना रामाशिवाय दिसला, जरी त्याला 'रामाचा रथ' म्हणतात, तरीही रामाशिवाय तो रथ पाहून ती नगरीही तुटून जाईल.
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् । सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥२-५२-
हे रिकामं रथ पाहून, ज्यात फक्त सारथी उरला आहे, म्हणजे जणू वीर मारले गेलेल्या सैन्यासारखं, ती नगरी नक्कीच दुःखात बुडेल.
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् । चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥२-५२-
तू दूर असलास तरी, लोक मनाने तुला समोर असल्यासारखे समजून, आज नक्कीच उपवास करतील, तुझी आठवण काढत.
दृष्टं तद्धि त्वया राम! यादृशम् त्वत्प्रवासने । प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥२-५२-
रामा, तुझ्या वनवासात लोक कसे व्याकुळ आणि दुःखाने थकले आहेत, हे तू पाहिलंच आहेस.
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने । रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥२-५२-
माझ्या वनवासामुळे नगरातील लोकांनी जे दुःखाने भरलेले रडणे केले, ते मी रथात बसलेला पाहिल्यावर शंभरपट अधिक होईल.
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया । नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथाइति ॥२-५२-
मी तुझ्या आईला काय सांगू? तुझा मुलगा मी मामा कडे घेऊन जातोय, म्हणून दुःख करू नकोस असे का सांगू?
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् । कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥२-५२-
खोटं असलं तरी मी असं बोलू शकत नाही; आणि हे कठोर सत्य मी कसं सांगू?
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः । कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥२-५२-
माझ्या आज्ञेने बांधलेले तुझे नातेवाईक, हे उत्तम घोडे, रथ तुझ्याविना रिकामा आहे हे त्यांना कसे सांगतील?
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ । वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥२-५२-
हे निष्पापा, तुझ्याविना मला अयोध्येला जाता येणार नाही; मला तुझ्यासोबत वनवासाला जाण्याची परवानगी दे.
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥२-५२-
जर मी विनवले तरीही तू मला सोडून जाण्याचा निर्धार केलास, तर मी या रथासह तुझ्याविना इथेच अग्नीत प्रवेश करीन.
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥२-५२-
वनात तपस्येला जे अडथळे येतील, हे राघवा, मी या रथाने ते सर्व दूर करीन.
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् । आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥२-५२-
या रथाची सेवा करून मला जे सुख मिळाले, तेच सुख मला तुझी वनात सेवा करून मिळो अशी माझी आशा आहे.
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥२-५२-
हे वीर, हे घोडे जर तुझ्या वनवासात सेवा करतील, तर त्यांना सर्वोच्च स्थान मिळेल.
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥२-५२-
मी वनात राहून तुला डोक्यावर घेऊन सेवा करीन; अयोध्या किंवा देवांचे लोकही मी पूर्णपणे सोडून देतो.
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना । राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥२-५२-
तुझ्याविना मला अयोध्येत प्रवेश करता येणार नाही; जसा पापी माणसाला महेंद्राची राजधानी गाठता येत नाही.
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः । यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥२-५२-
वनवासाची मुदत संपल्यावर, या रथानेच तुला पुन्हा नगरात घेऊन जाण्याची माझ्या मनाची इच्छा आहे.
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥२-५२-
वनात तुझ्यासोबत घालवलेली चौदा वर्षे क्षणासारखी जातील; अन्यथा शेकडो वर्षे वेगळीच वाटली असती.
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि । भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥२-५२-
मालक व पुत्र ज्या वाटेने गेले, त्या मार्गावर मी भक्त व सेवक म्हणून उभा आहे; तू मला सोडू नकोस.
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः । रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५२-
अशा अनेक प्रकारे, पुन्हा पुन्हा दीन होऊन विनवणारा सुमंत्र, त्याला दयाळू रामाने असे उत्तर दिले.
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल । शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥२-५२-
माझ्यावरील तुझी श्रेष्ठ भक्ती मला माहीत आहे, हे स्वामीप्रेमी; आणि मी तुला इथून नगरात का पाठवत आहे, तेही ऐक.
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥२-५२-
तू नगरात पोहोचलास की, माझी धाकटी आई कैकेयी खात्रीने समजेल की राम वनात गेला आहे.
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि । राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥२-५२-
मी वनात गेल्यावर ती राणी समाधानी होईल आणि धर्मनिष्ठ राजाला खोटं बोलतोय असा संशय येणार नाही.
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी । भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥२-५२-
माझी सर्वात मोठी इच्छा हीच आहे की माझ्या लहान आईला तिच्या मुला भरतासाठी सुरक्षित आणि भरभराटीचं राज्य मिळावं.