स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही । वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥२-५०-
"तुला स्वागत आहे, महाबाहू! ही सारी भूमी तुझीच आहे. आम्ही तुझे सेवक, तू आमचा स्वामी. कृपया आमच्या राज्याचा नीट सांभाळ कर."
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥२-५०-
इथे खाण्यासाठी, चाखण्यासाठी, पिण्यासाठी आणि चाटण्यासाठी सर्व प्रकारचे पदार्थ आहेत, तसेच उत्तम झोपायची व्यवस्था आणि तुझ्या घोड्यांसाठी चारा देखील आहे.
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥२-५०-
गुहा असे बोलत असताना, रामाने त्याला उत्तर दिले—
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् । पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥२-५०-
तू स्वतः चालत येऊन आणि आपुलकीने स्वागत करून आम्हाला सर्व प्रकारे सन्मानित आणि आनंदित केलेस.
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् । दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामिअरोगम् सह बान्धवैः ॥२-५०-
रामाने आपल्या मजबूत हातांनी गुहाला मिठी मारली आणि म्हणाला, "गुहा, तुझ्या आणि तुझ्या नातेवाईकांच्या कुशलतेने तुला पाहून मला खूप आनंद झाला."
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च । यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥२-५०-
"तुझ्या राज्यात, मित्रांत आणि संपत्तीत सर्व काही ठीक आहे ना? तू आमच्यासाठी जे काही प्रेमाने आणलेस, ते मी मान्य करतो, पण मी काहीही स्वीकारत नाही."
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् । विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥२-५०-
"मी कुश, झाडाची साल आणि मृगाची कातडी घालतो, फळ-मुळे खातो, धर्माला वाहिलेला आहे आणि वनात तपस्व्यासारखा राहतो, असे समज."
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् । एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥२-५०-
मला फक्त घोड्यांसाठी चारा लागेल, दुसरे काही नको. एवढ्यानेच मी तुझ्याकडून सन्मानित झालो असे समजेन.
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे । एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥२-५०-
हे घोडे माझ्या वडिलांना, राजा दशरथांना प्रिय आहेत. त्यांची नीट व्यवस्था केलीस, तर मी तुझ्या आदरातिथ्याने समाधानी होईल.
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् । गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥२-५०-
गुहाने लगेचच आपल्या माणसांना घोड्यांसाठी पाणी आणि चारा पटकन द्यायला सांगितले.
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥२-५०-
मग रामाने झाडाची साल अंगावर घेतली, पश्चिमेकडे तोंड करून संध्याकाळची पूजा केली आणि लक्ष्मणाने स्वतः आणलेले पाणीच अन्न म्हणून घेतले.
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥२-५०-
राम जमिनीवर झोपल्यावर, लक्ष्मणाने त्याचे पाय धुतले आणि मग सीतेसह झाडाखाली उभा राहिला.
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् । अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥२-५०-
गुहाही आपल्या सारथ्यासह सौमित्राशी बोलत बसला आणि धनुष्य हातात घेऊन जागा राहून रामाचे रक्षण करत होता.
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः । यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः । अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा । तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥२-५०-
असा तो बुद्धिमान, कीर्तीमान, दशरथपुत्र, सुखाला सवयीचा आणि दुःख न पाहिलेला राम जमिनीवर झोपलेला असताना, ती रात्र हळूहळू संपली.
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडाचा एकावन्नावा सर्ग ऐका.
तम् जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् । गुहः सम्ताप सम्तप्तः राघवम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-५१-
भाऊसाठी दुःखाने व्याकुळ झालेल्या गुहाने, जागा असलेल्या आणि कपट नसलेल्या लक्ष्मणाला, तसेच राघवाला असे शब्द सांगितले.
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्याम् राज पुत्र यथा सुखम् ॥२-५१-
राजपुत्रा, तुझ्यासाठी ही मऊशार पाळख तयार केली आहे; तू ह्या पाळखीवर आरामात झोप आणि मन शांत ठेव.
उचितः अयम् जनः सर्वः क्लेशानाम् त्वम् सुख उचितः । गुप्ति अर्थम् जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयम् निशाम् ॥२-५१-
हे सगळे लोक कष्टांना सरावलेले आहेत, पण तुला सुखच योग्य आहे; आम्ही सगळे काकुत्स्थाच्या रक्षणासाठी रात्रभर जागे राहू.
न हि रामात् प्रियतरः मम अस्ति भुवि कश्चन । ब्रवीम्य् एतत् अहम् सत्यम् सत्येन एव च ते शपे ॥२-५१-
या पृथ्वीवर रामापेक्षा मला प्रिय कोणीच नाही, हे मी खरं सांगतो आणि सत्याची शपथ घेतो.
अस्य प्रसादात् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥२-५१-
त्याच्या कृपेने मला या जगात मोठं कीर्ती मिळेल, उत्तम धर्म मिळेल आणि शुद्ध संपत्तीही मिळेल अशी आशा आहे.
सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वतः ज्ञातिभिः सह ॥२-५१-
म्हणून मी माझ्या प्रिय मित्र रामाचं, जो सीतेसह झोपला आहे, माझ्या हातात धनुष्य घेऊन आणि माझ्या नातेवाईकांसह सर्व बाजूंनी रक्षण करीन.
न हि मे अविदितम् किम्चित् वने अस्मिमः चरतः सदा । चतुर् अन्गम् हि अपि बलम् सुमहत् प्रसहेमहि ॥२-५१-
या जंगलात मी नेहमी फिरतो, म्हणून इथे मला काहीही अज्ञात नाही; अगदी मोठं सैन्य आलं तरी आम्ही सहज पराभूत करू शकतो.
लक्ष्मणः तम् तदा उवाच रक्ष्यमाणाः त्वया अनघ । न अत्र भीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता ॥२-५१-
तेव्हा लक्ष्मण म्हणाला, 'हे निष्पापा, तुझ्या रक्षणामुळे आम्हाला इथे काहीच भीती नाही; आम्ही फक्त धर्मच पाहतो.'
कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा ॥२-५१-
दशरथांचे हे दोन्ही पुत्र आणि सीता जमिनीवर झोपले असताना मला झोप, आयुष्य किंवा सुख कसं मिळेल?
यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि । तम् पश्य सुख सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥२-५१-
जो युद्धात देव-दानवांनीही जिंकता आला नाही, तोच राम आता सीतेसह गवतावर शांतपणे झोपला आहे, ते पाहा.
यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः । एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥२-५१-
जो मंत्र, तप आणि अनेक प्रयत्नांनी मिळवला गेला, तोच हा दशरथांचा एकुलता एक, सद्गुणी पुत्र आहे.
अस्मिन् प्रव्रजितः राजा न चिरम् वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥२-५१-
तो वनवासाला गेल्यावर राजा जास्त काळ टिकणार नाही; नक्कीच पृथ्वी लवकरच विधवा होईल.
विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः । निर्घोष उपरतम् तात मन्ये राज निवेशनम् ॥२-५१-
स्त्रिया मोठ्या आवाजात रडून थकल्या आहेत आणि आता शांत झाल्या आहेत; मला वाटतं, राजवाड्यातही आता शांतता पसरली आहे.
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । न आशम्से यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम् ॥२-५१-
कौसल्या, राजा आणि माझी आई—मला वाटत नाही की हे तिघंही ही रात्र जगतील.
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया । तत् दुह्खम् यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥२-५१-
शत्रुघ्नाची काळजी असल्यामुळे कदाचित माझी आई जगेल; पण वीर पुत्र असलेल्या कौसल्येला जे दुःख सहन करावं लागेल, ते फार मोठं आहे.