अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् । सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥२-५०-
'या नदीपासून फार दूर नाही, एक मोठा इंगुडीचा वृक्ष आहे, जो फुलांनी व पानांनी भरलेला आहे. सारथ्या, आपण इथेच थांबूया.'
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् । देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥२-५०-
'आपण या सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांनी पूजलेली आणि पवित्र अशी नदी पाहू, जिचे पाणी देव, दानव, गंधर्व, पशू, मानव आणि पक्षी यांच्याद्वारे सन्मानले जाते.'
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् । उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥२-५०-
लक्ष्मण आणि सुमंत्र म्हणाले, 'ठीक आहे,' आणि मग त्यांनी घोड्यांना त्या इंगुडीच्या झाडाजवळ नेले.
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः । रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥२-५०-
इक्ष्वाकू कुळातील आनंद राम त्या सुंदर झाडाजवळ गेला आणि सीता व लक्ष्मणासह रथातून खाली उतरला.
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् । वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥२-५०-
सुमंत्रही खाली उतरला, उत्तम घोडे सोडले आणि हात जोडून त्या झाडाखाली गेलेल्या रामाजवळ उभा राहिला.
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा । निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥२-५०-
तेथे गुह नावाचा राजा, जो रामाचा स्वतःइतकाच प्रिय मित्र होता, आणि जो निषादांचा प्रमुख व बलवान म्हणून प्रसिद्ध होता, तो तेथे आला.
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् । वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥२-५०-
राम हा आपल्या प्रदेशात आला आहे, हे ऐकून गुहाने आपल्या वयोवृद्ध मंत्र्यांसह आणि आप्तेष्टांसह रामाला भेटायला आला.
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् । सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥२-५०-
नंतर, दूर उभा असलेला निषादांचा राजा गुहा दिसताच, राम आणि सौमित्र दोघे मिळून गुहाजवळ गेले.
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् । यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥२-५०-
गुहाने व्याकुळ होऊन रामाला घट्ट मिठी मारली आणि म्हणाला, "राम, ही भूमी तुझीच आहे जशी अयोध्या तुझी आहे. मी तुझ्यासाठी काय करू?"
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् । ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् । अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥२-५०-
असा प्रिय पाहुणा कोणाला मिळेल, हे भाग्य कुणाला लाभेल? मग गुहाने उत्तम अन्नपदार्थ, पेये आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे पदार्थ आणले, पाण्याचा अर्घ्य दिला आणि म्हणाला—
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही । वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥२-५०-
"तुला स्वागत आहे, महाबाहू! ही सारी भूमी तुझीच आहे. आम्ही तुझे सेवक, तू आमचा स्वामी. कृपया आमच्या राज्याचा नीट सांभाळ कर."
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥२-५०-
इथे खाण्यासाठी, चाखण्यासाठी, पिण्यासाठी आणि चाटण्यासाठी सर्व प्रकारचे पदार्थ आहेत, तसेच उत्तम झोपायची व्यवस्था आणि तुझ्या घोड्यांसाठी चारा देखील आहे.
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥२-५०-
गुहा असे बोलत असताना, रामाने त्याला उत्तर दिले—
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् । पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥२-५०-
तू स्वतः चालत येऊन आणि आपुलकीने स्वागत करून आम्हाला सर्व प्रकारे सन्मानित आणि आनंदित केलेस.
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् । दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामिअरोगम् सह बान्धवैः ॥२-५०-
रामाने आपल्या मजबूत हातांनी गुहाला मिठी मारली आणि म्हणाला, "गुहा, तुझ्या आणि तुझ्या नातेवाईकांच्या कुशलतेने तुला पाहून मला खूप आनंद झाला."
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च । यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥२-५०-
"तुझ्या राज्यात, मित्रांत आणि संपत्तीत सर्व काही ठीक आहे ना? तू आमच्यासाठी जे काही प्रेमाने आणलेस, ते मी मान्य करतो, पण मी काहीही स्वीकारत नाही."
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् । विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥२-५०-
"मी कुश, झाडाची साल आणि मृगाची कातडी घालतो, फळ-मुळे खातो, धर्माला वाहिलेला आहे आणि वनात तपस्व्यासारखा राहतो, असे समज."
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् । एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥२-५०-
मला फक्त घोड्यांसाठी चारा लागेल, दुसरे काही नको. एवढ्यानेच मी तुझ्याकडून सन्मानित झालो असे समजेन.
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे । एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥२-५०-
हे घोडे माझ्या वडिलांना, राजा दशरथांना प्रिय आहेत. त्यांची नीट व्यवस्था केलीस, तर मी तुझ्या आदरातिथ्याने समाधानी होईल.
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् । गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥२-५०-
गुहाने लगेचच आपल्या माणसांना घोड्यांसाठी पाणी आणि चारा पटकन द्यायला सांगितले.
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥२-५०-
मग रामाने झाडाची साल अंगावर घेतली, पश्चिमेकडे तोंड करून संध्याकाळची पूजा केली आणि लक्ष्मणाने स्वतः आणलेले पाणीच अन्न म्हणून घेतले.
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥२-५०-
राम जमिनीवर झोपल्यावर, लक्ष्मणाने त्याचे पाय धुतले आणि मग सीतेसह झाडाखाली उभा राहिला.
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् । अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥२-५०-
गुहाही आपल्या सारथ्यासह सौमित्राशी बोलत बसला आणि धनुष्य हातात घेऊन जागा राहून रामाचे रक्षण करत होता.
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः । यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः । अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा । तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥२-५०-
असा तो बुद्धिमान, कीर्तीमान, दशरथपुत्र, सुखाला सवयीचा आणि दुःख न पाहिलेला राम जमिनीवर झोपलेला असताना, ती रात्र हळूहळू संपली.
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडाचा एकावन्नावा सर्ग ऐका.
तम् जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् । गुहः सम्ताप सम्तप्तः राघवम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-५१-
भाऊसाठी दुःखाने व्याकुळ झालेल्या गुहाने, जागा असलेल्या आणि कपट नसलेल्या लक्ष्मणाला, तसेच राघवाला असे शब्द सांगितले.
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्याम् राज पुत्र यथा सुखम् ॥२-५१-
राजपुत्रा, तुझ्यासाठी ही मऊशार पाळख तयार केली आहे; तू ह्या पाळखीवर आरामात झोप आणि मन शांत ठेव.
उचितः अयम् जनः सर्वः क्लेशानाम् त्वम् सुख उचितः । गुप्ति अर्थम् जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयम् निशाम् ॥२-५१-
हे सगळे लोक कष्टांना सरावलेले आहेत, पण तुला सुखच योग्य आहे; आम्ही सगळे काकुत्स्थाच्या रक्षणासाठी रात्रभर जागे राहू.
न हि रामात् प्रियतरः मम अस्ति भुवि कश्चन । ब्रवीम्य् एतत् अहम् सत्यम् सत्येन एव च ते शपे ॥२-५१-
या पृथ्वीवर रामापेक्षा मला प्रिय कोणीच नाही, हे मी खरं सांगतो आणि सत्याची शपथ घेतो.
अस्य प्रसादात् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥२-५१-
त्याच्या कृपेने मला या जगात मोठं कीर्ती मिळेल, उत्तम धर्म मिळेल आणि शुद्ध संपत्तीही मिळेल अशी आशा आहे.