देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् । क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥२-५०-
कुठे त्या पाण्यात देव स्नान करत, आणि तिथे निर्मळ कमळांनी ती शोभून दिसे. कधी तिच्या काठावर रुंद वाळूचे पट्टे पसरलेले, तर कुठे स्वच्छ वाळूने तिचे किनारे माखलेले.
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् । सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥२-५०-
त्या नदीच्या काठावर हंस, सारस आणि चक्रवाक यांच्या आवाजाने गूंज भरलेली असे. नेहमीच नशेत असलेल्या पक्ष्यांच्या आनंदी किलबिलाटाने ती भरलेली असे.
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् । क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥२-५०-
कुठे ती नदी काठावरच्या झाडांनी जणू हार घातल्यासारखी शोभून दिसे, कुठे फुललेल्या कमळांनी झाकलेली, तर कुठे कमळांच्या गर्द झुडुपांनी भरलेली असे.
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् । नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥२-५०-
कुठे ती कुमुदाच्या कळ्यांच्या झुंबरांनी सजलेली, तर कुठे विविध फुलांच्या परागांनी माखलेली, जणू नशेत असल्यासारखी दिसे.
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् । दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥२-५०-
कुठेही चिखलाचा थर नसलेली, ती नदी रत्नासारखी स्वच्छ दिसे. तिच्या काठावर दिशांच्या आणि जंगलातील मदमस्त हत्तींची वावर असे.
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् । प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥२-५०-
अनेकदा तिच्या काठावर देवहत्तींच्या गजराने आणि जंगलातील आवाजाने गूंज भरलेली असे. जणू एखादी प्रिये, अजून उत्तम दागिन्यांनी न सजवलेली, तरीही सुंदर दिसे.
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा । शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥२-५०-
ती फळे, फुले, कोवळी पाने, झुडुपे आणि पक्ष्यांनी भरलेली होती. तिच्यात शिंशुमार, मगरी आणि साप यांचा वावर असे.
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् । ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥२-५०-
ती म्हणजे विष्णूच्या पायातून उत्पन्न झालेली, दिव्य, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारी गंगा. शंकराच्या जटांमधून खाली पडलेली, समुद्राच्या तेजाने उजळलेली.
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् । आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥२-५०-
महाबाहू राम त्या नद्येकडे गेला, जी सर्व नद्यांची राणी आहे, आणि जिच्या काठावर सारस व इतर जलपक्ष्यांचे आवाज घुमत होते, आणि तो शृंगिबेरपूराकडे जाऊ लागला.
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः । सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥२-५०-
त्या लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेल्या नदीकडे पाहून, तो महान रथी सुमंत्राला म्हणाला, 'आज आपण इथेच थांबूया.'
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् । सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥२-५०-
'या नदीपासून फार दूर नाही, एक मोठा इंगुडीचा वृक्ष आहे, जो फुलांनी व पानांनी भरलेला आहे. सारथ्या, आपण इथेच थांबूया.'
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् । देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥२-५०-
'आपण या सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांनी पूजलेली आणि पवित्र अशी नदी पाहू, जिचे पाणी देव, दानव, गंधर्व, पशू, मानव आणि पक्षी यांच्याद्वारे सन्मानले जाते.'
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् । उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥२-५०-
लक्ष्मण आणि सुमंत्र म्हणाले, 'ठीक आहे,' आणि मग त्यांनी घोड्यांना त्या इंगुडीच्या झाडाजवळ नेले.
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः । रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥२-५०-
इक्ष्वाकू कुळातील आनंद राम त्या सुंदर झाडाजवळ गेला आणि सीता व लक्ष्मणासह रथातून खाली उतरला.
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् । वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥२-५०-
सुमंत्रही खाली उतरला, उत्तम घोडे सोडले आणि हात जोडून त्या झाडाखाली गेलेल्या रामाजवळ उभा राहिला.
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा । निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥२-५०-
तेथे गुह नावाचा राजा, जो रामाचा स्वतःइतकाच प्रिय मित्र होता, आणि जो निषादांचा प्रमुख व बलवान म्हणून प्रसिद्ध होता, तो तेथे आला.
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् । वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥२-५०-
राम हा आपल्या प्रदेशात आला आहे, हे ऐकून गुहाने आपल्या वयोवृद्ध मंत्र्यांसह आणि आप्तेष्टांसह रामाला भेटायला आला.
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् । सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥२-५०-
नंतर, दूर उभा असलेला निषादांचा राजा गुहा दिसताच, राम आणि सौमित्र दोघे मिळून गुहाजवळ गेले.
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् । यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥२-५०-
गुहाने व्याकुळ होऊन रामाला घट्ट मिठी मारली आणि म्हणाला, "राम, ही भूमी तुझीच आहे जशी अयोध्या तुझी आहे. मी तुझ्यासाठी काय करू?"
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् । ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् । अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥२-५०-
असा प्रिय पाहुणा कोणाला मिळेल, हे भाग्य कुणाला लाभेल? मग गुहाने उत्तम अन्नपदार्थ, पेये आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे पदार्थ आणले, पाण्याचा अर्घ्य दिला आणि म्हणाला—
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही । वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥२-५०-
"तुला स्वागत आहे, महाबाहू! ही सारी भूमी तुझीच आहे. आम्ही तुझे सेवक, तू आमचा स्वामी. कृपया आमच्या राज्याचा नीट सांभाळ कर."
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥२-५०-
इथे खाण्यासाठी, चाखण्यासाठी, पिण्यासाठी आणि चाटण्यासाठी सर्व प्रकारचे पदार्थ आहेत, तसेच उत्तम झोपायची व्यवस्था आणि तुझ्या घोड्यांसाठी चारा देखील आहे.
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥२-५०-
गुहा असे बोलत असताना, रामाने त्याला उत्तर दिले—
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् । पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥२-५०-
तू स्वतः चालत येऊन आणि आपुलकीने स्वागत करून आम्हाला सर्व प्रकारे सन्मानित आणि आनंदित केलेस.
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् । दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामिअरोगम् सह बान्धवैः ॥२-५०-
रामाने आपल्या मजबूत हातांनी गुहाला मिठी मारली आणि म्हणाला, "गुहा, तुझ्या आणि तुझ्या नातेवाईकांच्या कुशलतेने तुला पाहून मला खूप आनंद झाला."
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च । यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥२-५०-
"तुझ्या राज्यात, मित्रांत आणि संपत्तीत सर्व काही ठीक आहे ना? तू आमच्यासाठी जे काही प्रेमाने आणलेस, ते मी मान्य करतो, पण मी काहीही स्वीकारत नाही."
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् । विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥२-५०-
"मी कुश, झाडाची साल आणि मृगाची कातडी घालतो, फळ-मुळे खातो, धर्माला वाहिलेला आहे आणि वनात तपस्व्यासारखा राहतो, असे समज."
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् । एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥२-५०-
मला फक्त घोड्यांसाठी चारा लागेल, दुसरे काही नको. एवढ्यानेच मी तुझ्याकडून सन्मानित झालो असे समजेन.
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे । एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥२-५०-
हे घोडे माझ्या वडिलांना, राजा दशरथांना प्रिय आहेत. त्यांची नीट व्यवस्था केलीस, तर मी तुझ्या आदरातिथ्याने समाधानी होईल.
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् । गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥२-५०-
गुहाने लगेचच आपल्या माणसांना घोड्यांसाठी पाणी आणि चारा पटकन द्यायला सांगितले.