राजर्षीणाम् हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थम् मृगया वने । काले कृताम् ताम् मनुजैर्धन्विनामभिकाङ्क्षिताम् ॥२-४९-
या जगात राजर्षींसाठी आणि धनुर्धारी पुरुषांसाठी वनात शिकार करणे हे त्यांच्या आनंदासाठी योग्य वेळी केले जाते आणि ते सर्वांना आवडते.
स तम् अध्वानम् ऐक्ष्वाकः सूतम् मधुरया गिरातम् तम् अर्थम् अभिप्रेत्य ययौवाक्यम् उदीरयन् ॥२-४९-
मग इक्ष्वाकू वंशज त्या हेतूला समजून गोड शब्दात सारथ्याशी बोलला आणि त्या मार्गावर निघाला.
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥२-
अशा प्रकारे वाल्मीकींच्या रामायण या आदिकाव्यात, अयोध्या कांडातील एकुणचाळीसावा सर्ग संपला.
thumb|पञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः । अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥२-५०-
विशाल आणि रम्य कोसल देश पार करून, लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ, बुद्धिमान राम, अयोध्येकडे जात असताना, हात जोडून सारथ्याशी बोलला.
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते । दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥२-५०-
हे काकुत्स्थ वंशाने रक्षित असलेल्या श्रेष्ठ नगरी, मी तुझा आणि तुझ्यात वास करणाऱ्या देवतांचा निरोप घेतो.
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः । पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥२-५०-
जेव्हा माझा वनवास संपेल आणि राजाच्या ऋणातून मुक्त होईन, तेव्हा आई-वडिलांसह पुन्हा तुझं दर्शन घेईन.
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् । अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥२-५०-
मग डोळे अश्रूंनी लाल झालेले, उजवा हात वर करून, दुःखी चेहरा करून, त्याने जनपदातील लोकांना सांगितले.
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः । चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥२-५०-
तुम्ही माझ्यावर योग्य तेवढी दया आणि करुणा दाखवलीत; पण दीर्घकाळ दुःख सहन करणे हे पापापेक्षा वाईट आहे—म्हणून आता तुमच्या कार्यासाठी परत जा.
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥२-५०-
महात्म्याला वंदन करून आणि प्रदक्षिणा घालून, लोक मोठ्या दुःखाने रडत इथे-तिथे उभे राहिले.
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः । अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥२-५०-
त्यांच्या अश्रांत आणि दुःखात, राघव त्यांच्या नजरेआड गेला, जसा सूर्य संध्याकाळी अदृश्य होतो.
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् । अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥२-५०-
मग त्याने धान्य-धनाने समृद्ध, दानशील आणि सद्गुणी लोकांनी वसलेली, कुठल्याही भीतीपासून मुक्त, सुंदर आणि यज्ञस्तंभांनी वेढलेली गावे पाहिली.
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् । तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥२-५०-
त्याने बागा आणि आंब्याची बनं, भरपूर पाण्याची ठिकाणं, समाधानी आणि निरोगी लोकांनी गजबजलेली, तसेच गाईंच्या कळपांनी सेविलेली गावे पाहिली.
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् । रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥२-५०-
पुरुषांत वाघ असलेल्या रामाने, ब्राह्मणांच्या वेदघोषांनी निनादित आणि राजांच्या तेजस्वी प्रदेशातून रथातून प्रवास केला.
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् । राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥२-५०-
त्या आनंदी, समृद्ध आणि सुंदर बागांनी भरलेल्या प्रदेशाच्या मध्यातून, धैर्यवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम राजांचा उपभोग्य असा देश पार करत गेला.
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् । ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥२-५०-
तेथे राघवाने तीन प्रवाहांनी वाहणारी, पवित्र, निर्मळ, गवतविरहित आणि ऋषींच्या सेवेला लाभलेली दिव्य गंगा पाहिली.
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् । कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥२-५०-
शुभ्र आणि सुंदर आश्रमांनी सजलेली, योग्य वेळी आनंदी अप्सरांनी सेविलेली, पवित्र आणि तलावांनी भरलेली ती नदी त्याने पाहिली.
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् । नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥२-५०-
ती नदी देव, दानव, गंधर्व, किन्नर यांनी शोभलेली आणि नाग व गंधर्वांच्या पत्नींकडून नेहमीच सेविलेली होती.
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् । देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥२-५०-
ती शेकडो देवांच्या क्रीडास्थानांनी, हजारो दिव्य बागांनी सजलेली, देवांसाठी आकाशात जाणारी आणि देवपद्मिनी म्हणून प्रसिद्ध असलेली होती.
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् । क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥२-५०-
कधी त्या नदीच्या पाण्याचा आवाज हसल्यासारखा वाटे, तिच्या फेसासारख्या स्वच्छ हास्याने. कुठे तिचे पाणी वेण्या घातल्यासारखे दिसे, तर कुठे त्यात भोवरे फिरत असत.
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् । क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥२-५०-
कुठे ती शांत व खोल दिसे, तर कुठे पाण्याच्या वेगाने अस्वस्थ वाटे. काही ठिकाणी तिच्या पाण्यात गडद गडद आवाज घुमत, तर काही ठिकाणी भीतीदायक गजर ऐकू येई.
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् । क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥२-५०-
कुठे त्या पाण्यात देव स्नान करत, आणि तिथे निर्मळ कमळांनी ती शोभून दिसे. कधी तिच्या काठावर रुंद वाळूचे पट्टे पसरलेले, तर कुठे स्वच्छ वाळूने तिचे किनारे माखलेले.
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् । सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥२-५०-
त्या नदीच्या काठावर हंस, सारस आणि चक्रवाक यांच्या आवाजाने गूंज भरलेली असे. नेहमीच नशेत असलेल्या पक्ष्यांच्या आनंदी किलबिलाटाने ती भरलेली असे.
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् । क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥२-५०-
कुठे ती नदी काठावरच्या झाडांनी जणू हार घातल्यासारखी शोभून दिसे, कुठे फुललेल्या कमळांनी झाकलेली, तर कुठे कमळांच्या गर्द झुडुपांनी भरलेली असे.
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् । नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥२-५०-
कुठे ती कुमुदाच्या कळ्यांच्या झुंबरांनी सजलेली, तर कुठे विविध फुलांच्या परागांनी माखलेली, जणू नशेत असल्यासारखी दिसे.
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् । दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥२-५०-
कुठेही चिखलाचा थर नसलेली, ती नदी रत्नासारखी स्वच्छ दिसे. तिच्या काठावर दिशांच्या आणि जंगलातील मदमस्त हत्तींची वावर असे.
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् । प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥२-५०-
अनेकदा तिच्या काठावर देवहत्तींच्या गजराने आणि जंगलातील आवाजाने गूंज भरलेली असे. जणू एखादी प्रिये, अजून उत्तम दागिन्यांनी न सजवलेली, तरीही सुंदर दिसे.
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा । शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥२-५०-
ती फळे, फुले, कोवळी पाने, झुडुपे आणि पक्ष्यांनी भरलेली होती. तिच्यात शिंशुमार, मगरी आणि साप यांचा वावर असे.
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् । ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥२-५०-
ती म्हणजे विष्णूच्या पायातून उत्पन्न झालेली, दिव्य, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारी गंगा. शंकराच्या जटांमधून खाली पडलेली, समुद्राच्या तेजाने उजळलेली.
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् । आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥२-५०-
महाबाहू राम त्या नद्येकडे गेला, जी सर्व नद्यांची राणी आहे, आणि जिच्या काठावर सारस व इतर जलपक्ष्यांचे आवाज घुमत होते, आणि तो शृंगिबेरपूराकडे जाऊ लागला.
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः । सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥२-५०-
त्या लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेल्या नदीकडे पाहून, तो महान रथी सुमंत्राला म्हणाला, 'आज आपण इथेच थांबूया.'