रथमार्गानुसारेण न्यवर्तन्त मनस्विनः। किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति
रथाच्या मागावरून चालत, ते विचारमग्न लोक परत फिरले आणि म्हणू लागले, 'हे काय घडलं? नशिबाने आपल्याला असं का केलं?'
तदा यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः। अयोध्यामगमन् सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्
मग ज्या मार्गाने आले होते, त्याच वाटेने, थकलेल्या मनाने, सगळे अयोध्येला परत गेले, जिथे सर्व लोक व्यथित होते.
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः। आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः
ती नगरी पाहून, आपली हानी आठवून, त्यांच्या डोळ्यातून दुःखाने अश्रू वाहू लागले.
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते। आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा
रामाशिवाय ही नगरी सुंदर दिसत नाही; जणू गरुडाने सरोवरातून साप उचलून नेल्यावरची नदी.
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्। अपश्यन् निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः
चंद्र नसलेल्या आकाशासारखी, पाणी नसलेल्या समुद्रासारखी, आनंद हरवलेली ती नगरी त्यांनी पाहिली, आणि त्यांचे मन गोंधळले.
ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः। नैव प्रजग्मुः स्वजनं परं वा निरीक्ष्यमाणाः प्रविनष्टहर्षाः
त्या मोठ्या, श्रीमंत घरांत शोकाने भरून, दुःखाने व्याकुळ होऊन, ते आपले आणि परके कोण हेही ओळखू शकले नाहीत; सगळा आनंद हरवला होता.
thumb| अष्टचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च । बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया ॥२-४८-
त्यांना असे दुःखी आणि फारच व्याकुळ झालेलं पाहून, त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, सगळे शोकाने आणि मरणाची इच्छा मनात धरून बसले.
अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् । उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥२-४८-
रामाला पाठवून आणि पुन्हा परतलेल्या नगरवासीयांची स्थिती अशी झाली की, जणू त्यांच्यातील जीवच निघून गेला आहे, त्यांचे मन हरवले आहे.
स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः । अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः ॥२-४८-
प्रत्येक जण आपल्या घरी परतला, मुलं आणि पत्नी यांच्या surrounded मध्ये, आणि सगळ्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, रडण्याने त्यांचे चेहरे झाकले गेले.
न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् । न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः ॥२-४८-
कोणालाही आनंद वाटत नव्हता, कोणीही हसत नव्हता; व्यापाऱ्यांनी आपला माल मांडला नाही, वस्तूंना तेज नव्हते, आणि घरमालकांनी जेवणही शिजवले नाही.
नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् । पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत ॥२-४८-
हरवलेलं धन परत मिळालं तरी कुणीही आनंद मानला नाही; मोठं धन मिळालं तरी उत्सव झाला नाही; आईला जरी पहिलावहिला मुलगा मिळाला तरी तिने आनंद केला नाही.
गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् । व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान् ॥२-४८-
प्रत्येक घरात स्त्रिया रडत होत्या आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन घरी आलेल्या आपल्या नवऱ्यांना कठोर शब्दांनी बोल लावत होत्या, जणू हत्तीला अंकुश लावावा तशी.
किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा । पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥२-४८-
ज्यांना राघव दिसत नाही, त्यांच्यासाठी घर, पत्नी, धन, मुलं किंवा सुख यांचा काय उपयोग?
एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया । यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने ॥२-४८-
या जगात फक्त एकच खरा पुरुष उरला आहे—लक्ष्मण, जो सीतेसह ककुत्स्थ रामाच्या मागे वनात सेवा करत आहे.
आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च । येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि ॥२-४८-
भाग्यवान आहेत त्या नद्या, ती कमळांनी भरलेली सरोवरे आणि तळी, ज्यांच्या निर्मळ पाण्यात ककुत्स्थ स्नान करणार आहे.
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः । आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः ॥२-४८-
सुंदर अरण्ये, मोठ्या नद्या, विस्तीर्ण दलदली आणि शिखरांनी सजलेले पर्वत हे सगळे ककुत्स्थाला शोभा आणतील.
काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति । प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम् ॥२-४८-
राम ज्या कोणत्या अरण्यात किंवा पर्वतावर जाईल, तिथे त्याचे स्वागत प्रिय पाहुण्यासारखेच होईल, त्याचा सन्मान न करता राहणार नाही.
विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः । अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥२-४८-
विविध फुलांचे मुकुट आणि भरपूर अर्पणांसह, ऋतू नसतानाही उत्तम फुले आणि फळे दिसतील.
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च । दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम् ॥२-४८-
ऋतू नसतानाही, पर्वत आपल्या दयेमुळे रामाला उत्तम फुले आणि फळे दाखवतील, जेव्हा तो तिथे पोहोचेल.
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः । विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान् ॥२-४८-
पर्वत स्वच्छ पाणी सोडतील, आणि अनेक रंगीबेरंगी सुंदर धबधबे दाखवतील.
पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् । यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः ॥२-४८-
पर्वतांच्या शिखरांवरील झाडे राघवाला आनंद देतील; जिथे राम आहे, तिथे ना भीती आहे ना पराभव.
स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च । पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम् ॥२-४८-
तो खरा वीर आहे, बलवान आहे, दशरथाचा मुलगा आहे; तो फार दूर जाऊन टाकण्यापूर्वी आपण राघवाच्या मागे जाऊ या.
पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम् ॥२-४८-
अशा महान आत्म्याच्या, आपल्या स्वामीच्या सावलीत राहणं सुखद आहे; तोच या लोकांचा रक्षक, आधार आणि अंतिम ध्येय आहे.
वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् । इति पौर स्त्रियो भर्तृऋन् दुह्ख आर्ताः तत् तत् अब्रुवन् ॥२-४८-
आपण सीतेची सेवा करू, आणि तुम्ही राघवाची सेवा करा—अशा अनेक प्रकारे दुःखाने व्याकुळ झालेल्या नगरातील स्त्रियांनी आपल्या नवऱ्यांशी बोलले.
युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति । सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति ॥२-४८-
राघव तुमचं अरण्यातलं सुख आणि सुरक्षितता सांभाळेल; आणि सीता या लोकांची काळजी घेईल.
को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च । सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा ॥२-४८-
या दुःखी जागेत, जिथे लोक अस्वस्थ आणि मनाने हरवले आहेत, तिथे कोणाला आनंद मिळेल?
कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् । न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः ॥२-४८-
कैकेयीने जर अन्यायाने राज्य केलं, जणू कोणी वाली नाही असं, तर आपल्याला जगण्यात काही अर्थ नाही—मग मुलं आणि धन यांचं काय?
यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् । कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी ॥२-४८-
जी स्त्री आपल्या मुलाला आणि नवऱ्याला सत्तेसाठी सोडते, ती कैकेयी, घराण्याचा कलंक, दुसऱ्याला तरी कशी सोडणार नाही?
कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि । जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे ॥२-४८-
कैकेयीच्या अधीन आपण या राज्यात नोकर म्हणून राहू शकत नाही; ती जिवंत असताना, मुलांसोबतचं आयुष्यही आपल्याला शाप वाटतं.
या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा । कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम् ॥२-४८-
जी निर्दयी स्त्री राजाच्या मुलाला वनवासाला पाठवते, अशा दुष्ट आणि अधार्मिक बाईसोबत कोण सुखाने राहू शकेल?