अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः। बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः
अयोध्येतील लोकांसाठी राम, ज्याचं नाव आणि गुण मोठे होते, तो पूर्ण चंद्रासारखा प्रिय होता.
स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा। कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत
त्या वेळी नगरातील लोकांनी विनवण्या केल्या तरी, काकुत्स्थ राम वडिलांचं वचन पाळतच वनाकडे निघून गेला.
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव। उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव
राम प्रेमाने त्या लोकांकडे पाहत, जणू डोळ्यांनी त्यांना आपल्या अंतःकरणात साठवत, वडील आपल्या मुलांशी जसे बोलतात तसे प्रेमळ शब्दांनी त्यांच्याशी बोलला.
या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्। मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम्
अयोध्यावासीयांनी माझ्यावर दाखवलेलं प्रेम आणि आदर, तेच तुम्ही माझ्या प्रिय भावासाठी, म्हणजे भरतासाठी, खास दाखवा.
स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः। करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च
कारण भरत उत्तम स्वभावाचा आहे, कैकेयीचा आनंद वाढवणारा आहे, आणि तो तुमच्यासाठी नेहमीच हितकारक आणि प्रिय असेच वागेल.
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः। अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः
तो वयाने लहान असला तरी, ज्ञानाने मोठा आहे, मृदू आणि शूरवीर गुणांनी युक्त आहे; तोच तुमच्यासाठी योग्य राजा होईल आणि तुमचे भय दूर करील.
स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः। अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्
भरत राजगुणांनी संपन्न आहे आणि युवराज म्हणून निवडला गेला आहे; माझ्या आणि वडीलधाऱ्यांच्या सांगण्याप्रमाणे तुम्हीही त्याच्या आज्ञा पाळा.
न संतप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि। महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया
मी वनवासाला गेल्यावर जसा राजा दुःखी होऊ नये, तसंच माझ्या प्रेमासाठी तुम्हीही त्याच्या आनंदासाठी वागा.
यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत्। तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्
राजा दशरथ जसा जसा धर्माला धरून वागला, तसा तसा लोकांना रामच आपला स्वामी व्हावा अशी इच्छा होत गेली.
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह। चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम्
डोळ्यांत अश्रू दाटलेले राम आणि सौमित्र, आपल्या गुणांनी जणू नगरवासीयांना आपल्याकडे ओढून घेत होते.
ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा। वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः
तेव्हा त्या द्विजांपैकी वय, ज्ञान आणि सामर्थ्याने मोठे, वयामुळे डोकी हलणारे वृद्ध दूरूनच म्हणाले—
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः। निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि
'अरे वेगवान घोड्यांनो, जे रामाला नेत आहात, थांबा! पुढे जाऊ नका. तुमच्या आणि तुमच्या मालकाच्या हितासाठीच हे सांगतो.'
कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः। यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः
सर्व प्राणी, विशेषतः घोडे, बोलण्याकडे लक्ष देतात; म्हणून आमची विनंती ऐकून तुम्ही मागे फिरा.
धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः। उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम्
तुमचा स्वामी, जो शुद्ध अंतःकरणाचा, धर्मनिष्ठ, शूर आणि दृढनिश्चयी आहे, त्याला तुम्ही पुन्हा नगरात आणायला हवे, वनात नेऊ नये.
एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्। अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह
त्या वृद्ध ब्राह्मणांना दुःखी होऊन वेदनायुक्त बोल बोलताना पाहून, राम अचानक रथातून खाली उतरला.
पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः। संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः
नंतर राम, सीता आणि लक्ष्मणासह, पायानेच चालू लागला; त्याचे पाऊल पावलाजवळ ठेवत, त्याचे मन वनात जाण्यावरच होते.
द्विजातीन् हि पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः। न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः
राम हा नेहमी चांगुलपणावर प्रेम करणारा होता; त्याला त्या ब्राह्मणांना मागे टाकून रथावरून जाण्याची दया झाली नाही.
गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः। ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः
राम निघून जाताना पाहून, त्या ब्राह्मणांचे मन अस्वस्थ झाले आणि ते फार दुःखी होऊन रामाला म्हणाले—
ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति। द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी
हे राम, तू ब्राह्मणांना प्रिय आहेस म्हणून सर्व ब्राह्मणत्व तुझ्या मागे येते; ब्राह्मणांच्या खांद्यावर असलेली ही अग्निहोत्रेही तुझ्या मागे येत आहेत.
वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः। पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये
हे बघ, वाजपेय यज्ञातून मिळालेली ही छत्रे आमच्या मागे पावसाळ्यानंतर मेघ जसे मागे येतात तसे येत आहेत.
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते। एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः
तुला छत्र नाही आणि सूर्याच्या किरणांनी तापलेला आहेस, म्हणून आम्ही आमच्या वाजपेय छत्रांनी तुला सावली देऊ.
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी। त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी
आमची जी बुद्धी नेहमी वेदमंत्रांनुसार चालायची, ती आता तुझ्या वनवासासाठी तुझ्या मागे येते, बाळा.
हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्। वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः
वेद हे आमच्या हृदयात वसलेले आणि आमचे मोठे धन आहेत; ते आमच्या घरातच राहतील, आणि आमच्या पत्नीही चांगुलपणाने सुरक्षित राहतील.
पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः। त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मपथे स्थितम्
तुझ्या जाण्याबद्दल आता काही विचार करायची गरज नाही; तू धर्मावर उभा असताना आम्हीही धर्माच्या मार्गावरच आहोत.
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः। शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः
हंसासारखे पांढरे केस असलेल्या, मऊ वर्तनाने आणि मातीने माखलेल्या आमच्या डोक्यांनी आम्ही तुला विनंती करतो—परत ये.
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः। तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने
इथे अनेक ब्राह्मणांनी केलेले यज्ञ अपूर्ण आहेत; त्यांची पूर्णता, बाळा, तुझ्या परत येण्यावर अवलंबून आहे.
भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च। याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय
इथे सर्व जिवंत आणि स्थिर असणारी सृष्टी भक्तिभावाने भरलेली आहे; ते जेव्हा तुला विनंती करतात, तेव्हा भक्तांवर तूही भक्ती दाखव.
अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः। उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः
मुळे तुटून, वाऱ्याने उचलले गेलेले झाडे तुला मागे जाऊ शकत नाहीत, पण वाऱ्याच्या झोक्याने जणू काही ते ओरडत आहेत.
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः। पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्
झाडावरच राहणारे, हालचाल किंवा अन्नासाठी न हलणारे पक्षीदेखील, सर्व जीवांवर दया करणाऱ्या तुला विनंती करतात.
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने। ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्
त्या ब्राह्मणांनी पुन्हा पुन्हा हाक मारताना, तिथे अंधार पसरला आणि जणू काही राघवाला थांबवत आहे असे वाटले.