शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन्। अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम्
सतत खोल श्वास घेत, शोकाच्या लाटा सहन करत, अयोध्येतील सर्व लोक पृथ्वीच्या राजासाठी हंबरू लागले.
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः। न हृष्टो लभ्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः
राजमार्गावरचे लोक अश्रूंनी ओले झाले होते, कुणीही आनंदी दिसत नव्हते; सर्वजण शोकातच बुडाले होते.
न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः। न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्
गोड वारा वाहत नव्हता, चंद्र मनाला सुखावणारा नव्हता, सूर्य उष्णता देत नव्हता; सारा जग अस्वस्थ झाला होता.
अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा। सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्
स्त्रियांचे मुले, नवरे, भाऊ—कोणालाही काही हवे नव्हते, तरी त्यांनी सर्व काही सोडून फक्त रामाचाच विचार केला.
ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः। शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे
रामाचे सर्व मित्र, शोकाने भारावून आणि गोंधळलेल्या मनाने, झोपायलाही गेले नाहीत.
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता। चचाल घोरं भयशोकदीपिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च
मग त्या महान आत्म्याशिवाय अयोध्या, जणू इंद्राशिवाय पर्वतांसह पृथ्वी हलावी तशी, भीती आणि शोकाने पेटून उठली; हत्ती, सैनिक आणि घोड्यांचे समूह मोठ्याने गर्जना करू लागले.
thumb|द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥२-
श्रीवाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्याकांडातील बयालीसावा सर्ग ऐका.
यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत। नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी
जोपर्यंत रामाच्या जाण्यामुळे उठलेली धूळ दिसत होती, तोपर्यंत इक्ष्वाकूंच्या राजाने आपली नजर तिथून हटवली नाही.
यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्। तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने
राजाला आपला अत्यंत धर्मशील प्रिय मुलगा दिसत असताना, त्याला मुलाला पाहण्याची ओढ अजूनच वाढत गेली.
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः। तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले
पण जेव्हा रामाची धूळसुद्धा दिसेनाशी झाली, तेव्हा राजा दुःखाने व्याकुळ होऊन जमिनीवर कोसळला.
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना। परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा
त्याच्या उजव्या बाजूने, सुंदर हातांनी सजलेली कौसल्या चालत होती आणि दुसऱ्या बाजूने, सुडौल कंबरेची कैकेयी त्याच्या सोबत होती.
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च। उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः
धैर्य, धर्म आणि नम्रतेने युक्त असलेल्या राजाने, व्याकुळ मनाने कैकेयीकडे पाहून तिला सांगितले.
कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये। नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी
कैकेयी, तू पापाचा निश्चय केलेली आहेस, माझ्या अंगाला स्पर्श करू नकोस. मी तुला ना पत्नी म्हणून, ना नातेवाईक म्हणून पाहू इच्छितो.
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम। केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्
जे लोक तुझ्यावर अवलंबून आहेत, मी त्यांचा नाही आणि ते माझे नाहीत. तू फक्त स्वतःच्या फायद्यासाठी धर्म सोडला आहेस, म्हणून मी तुला सोडतो.
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्। अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च
मी तुझ्याशी घेतलेली वचने, अग्नीप्रदक्षिणा—या सगळ्यांतून मी तुला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही मुक्त करतो.
भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्। यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत्
भरताने जर हे अढळ राज्य मिळवून, पित्याच्या नात्याने मला काही दिले, तर ते मला मिळू नये.
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्। न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता
पुढे, धुळीने माखलेल्या पडलेल्या राजाला उठवून, शोकाने ग्रासलेल्या कौसल्याने मागे घेतले.
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना। अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम्
जसा कोणी ब्राह्मणाचा वध करून किंवा हाताने अग्नीला स्पर्श करून पश्चाताप करतो, तसा धर्मात्मा राजा, राघवाचा विचार करून व्याकुळ झाला.
निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु। राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा
रथाच्या वाटेवर बसून पुन्हा पुन्हा मागे वळून पाहणाऱ्या राजाचे तेज कमी झाले, जणू चंद्राचा प्रकाश ढगांनी झाकला गेला आहे.
विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्। नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत्
दुःखाने व्याकुळ झालेला राजा, आपल्या प्रिय मुलाची आठवण काढत रडला. मुलगा शहराच्या सीमेपर्यंत पोहोचल्याचे कळल्यावर त्याने असे म्हटले.
वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्। पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते
माझ्या मुलाला घेऊन जाणाऱ्या उत्तम वाहनांचे चाकांचे ठसे रस्त्यावर दिसतात, पण तो महान आत्मा मात्र दिसत नाही.
यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः। वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः
जो माझा श्रेष्ठ मुलगा, चंदन लावलेल्या मऊ गादीवर, मोठ्या सन्मानाच्या स्त्रियांनी पंखा घालत असताना सुखाने झोपायचा—
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः। काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते
तो आज कुठेतरी झाडाच्या मुळाशी, लाकडावर किंवा दगडावर झोपला असणार.
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः। विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः
तो जमिनीवरून, धुळीने माखलेला, दुःखी अवस्थेत उठेल आणि खोल श्वास टाकत, जणू कमळाच्या तळ्यातून बाहेर पडणाऱ्या हत्तीप्रमाणे दिसेल.
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः। राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्
नक्कीच, वनात राहणारे लोक तो दीर्घबाहू राम, जो सर्वांचा आधार आहे, पण आता जणू कोणीच त्याच्यासोबत नाही अशा अवस्थेत चालताना पाहतील.
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता। कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति
ती जनकाची लाडकी मुलगी, जी नेहमी सुखात वाढली, आता काट्यांवरून चालून थकलेली, वनात जाणार आहे.
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति। श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्
वनाचा अनुभव नसलेल्या तिला, तिथे राहणाऱ्या हिंस्र प्राण्यांचे भीतीदायक, अंगावर काटा आणणारे आवाज ऐकून नक्कीच भीती वाटेल.
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस। नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे
कैकयी, आता तुझी इच्छा पूर्ण झाली. तू राज्य कर आणि विधवा म्हणून राहा; कारण त्या पुरुषसिंह रामाशिवाय मला जगणं शक्य नाही.
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः। अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम्
अशा प्रकारे रडत असताना, राजा लोकांच्या गर्दीत वेढलेला, जणू एखाद्या अपघातानंतर स्नान करून घरी परततो तसा, आपल्या भव्य घरात गेला.
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्। क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्
त्याने पाहिलं की, शहरातील अंगणे आणि घरे ओस पडली आहेत, बाजारपेठा आणि चौक बंद आहेत, लोक थकलेले, अशक्त आणि दुःखी आहेत, आणि मोठ्या रस्त्यांवर गर्दी नाही.