ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः। नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्
रामाच्या मागून मोठा गोंधळाचा आवाज उठला, कारण लोकांनी राजा फार दुःखी आणि खचलेला दिसत असल्याचे पाहिले.
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे। अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन्
काही लोक 'हाय राम!' असे हाक मारू लागले, तर काहींनी 'रामाची आई!' असे म्हणत हंबरडा फोडला. अंतःपुरातील स्त्रियाही मोठ्याने रडू लागल्या.
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्। राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि
रामाने मागे वळून पाहिले, तेव्हा त्याला रस्त्यावर त्याच्या मागे चालणारे, दुःखी आणि गोंधळलेल्या मनाचे राजा आणि आई दिसले.
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ। दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्
स्वतः सुखात वाढलेले, पण आता पायी चालावे लागणारे आणि दुःखी झालेले आईवडील पाहून रामाने सारथ्याला लवकर जा असे सांगितले.
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः। मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः
तो पुरुषसिंह आपल्या आईवडिलांचे दुःखाने भरलेले चेहरे पाहू शकला नाही, जसे गजाला अंकुशाने टोचल्यावर सहन होत नाही.
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्। बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत
जशी वासरापासून दूर बांधलेली गाय आपल्या वासराकडे धावते, तशीच रामाची आईही त्याच्याकडे धावत गेली.
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च
कौसल्या रडत, रथामागे धावत होती आणि 'रामा! हाय सीते! लक्ष्मणा!' असे मोठ्याने ओरडत होती.
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम्
राम, लक्ष्मण आणि सीतेसाठी डोळ्यांतून पाणी गळवणारी, दुःखाने थरथरणारी आई रामाने पुन्हा पुन्हा पाहिली.
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः। सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा
राजा 'थांब!' असे ओरडत होता, पण राघव म्हणत होता 'जा, जा!' त्यामुळे सुमंत्राच्या मनाची अवस्था जणू दोन चाकांमध्ये अडकली होती.
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि। चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्
राम म्हणाला, 'राजा जरी तुला दोष देईल, तरी तू म्हण, मी ऐकले नाही; कारण दीर्घ दुःख फार पापकारक असते.'
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्। व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः
रामाचे शब्द ऐकून आणि लोकांची परवानगी घेऊन, सारथ्याने घोड्यांना लवकर पुढे नेले.
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्। मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम्
लोकांनी रामाची प्रदक्षिणा घालून मागे वळले, पण त्यांच्या मनाने ते वेगाने रामाकडेच राहिले.
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्। इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः
मंत्र्यांनी दशरथ राजाला सांगितले, 'तुम्हाला रामाचा परत येणं हवं असेल, तर कोणीही त्याच्या मागे लांब जाऊ नये.'
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः। निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः
त्यांचे गुणी आणि योग्य शब्द ऐकून, घामाघूम आणि दुःखी राजा पत्नीसमवेत तिथेच उभा राहिला आणि मुलाकडे पाहू लागला.
thumb|एकचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥२-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एक्केचाळीसावा सर्ग ऐका.
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान्
तो पुरुषसिंह हात जोडून निघून गेला, तेव्हा अंतःपुरातील स्त्रियांनी मोठ्याने आर्त आवाज केला.
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः। यो गतिः शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति
ही निराधार, दुर्बल आणि तपस्वी प्रजेची जी आधार होती, तो रक्षण करणारा आता कुठे जातो आहे?
न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति
त्याला कोणीही अपमान केला तरी तो कधीच रागावत नसे, राग येईल असे टाळत असे, आणि रागावलेल्यांना शांत करत असे — असा सर्व दुःखात समान असलेला माणूस आता कुठे जातो आहे?
कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते। तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति
महातेजस्वी राम जसा कौसल्येला आईसारखा आदर देतो, तसाच तो आमच्याशीही वागतो. असा महान आत्मा कुठे चालला आहे?
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम्। परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति
कैकेयीमुळे दुःखी झालेल्या राजाने त्याला वनात जाण्यास सांगितले; या लोकांचा, या जगाचा रक्षण करणारा कुठे चालला आहे?
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संक्षयम्। धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति
अरेरे, राजा किती विचारशून्य आहे! तो जगाचा विनाश घडवतो, आणि धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ रामाला वनवासाला पाठवतो.
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः
मग सर्व राणीमंडळी वत्स गमावलेल्या गायींसारख्या दुःखाने रडू लागल्या आणि मोठ्याने हंबरू लागल्या.
स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या राजाने महालातला तो भीषण आर्त आवाज ऐकला आणि तो फारच दुःखी झाला.
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः। अकुर्वन् न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत
कोणी अग्निहोत्र करत नव्हते, घरातील लोक स्वयंपाक करत नव्हते, लोकांनी आपली कामे सोडून दिली होती, आणि सूर्यही लपला होता.
व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन्। पुत्रां प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत
हत्ती आपले घास टाकून देत होते, गायी वासरांना दूध पाजत नव्हत्या, आणि आईने पहिल्या मुलाला जन्म दिल्यावरही आनंद मानला नाही.
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि। दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः
त्रिशंकू, लोहितांग, बृहस्पती, बुध आणि सर्व कठीण ग्रह सोमाजवळ येऊन एकत्र झाले.
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः। विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे
नक्षत्रांची प्रभा हरवली, ग्रहांचा तेज कमी झाला, आणि विशाखा धुरकट दिसू लागली.
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः। रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्
राम वनात निघून गेल्यावर काळ्या वाऱ्याने उसळलेल्या महासागरासारखे नगर हादरले.
दिशः पर्याकुलाः सर्वास्तिमिरेणेव संवृताः। न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किंचन
सर्व दिशा गडद अंधाराने व्यापलेल्या सारख्या अस्वस्थ झाल्या; कुठलाही ग्रह, नक्षत्र किंवा दुसरे काहीच दिसत नव्हते.
अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्। आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः
अचानक सर्व नगरवासी दुःखाने भरून गेले; कुणालाही ना खाण्यात, ना खेळण्यात रस उरला.