इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्। दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि
हे वर्तन आपल्या घराण्याला योग्य आणि नेहमीचे आहे – दान देणे, यज्ञासाठी दीक्षा घेणे, आणि युद्धात स्वतःचे बलिदान देणे.
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्। सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्
लक्ष्मणाला असे सांगून, प्रिय रामावर प्रेम करणारी सुमित्रा पुन्हा पुन्हा त्याला म्हणाली, 'जा, जा.'
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्। अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम्
रामाला वडील समज, मला आई समज, जानकनंदिनीला आपली मान, अयोध्येला जंगल समज आणि हवे तसे जा, बाळा.
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा
मग सुमंत्राने हात जोडून, नम्रपणे आणि विनयाने, काकुत्स्थ वंशज रामाला, जसा मातली इंद्राला बोलतो तसा, बोलला.
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे
राजकुमार, तू रथावर बस, तुझ्यासाठी शुभ होवो; राम जिथे सांगेल तिथे मी तुला लवकर नेईन.
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया। तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः
चौदा वर्षे तुला जंगलात राहायचे आहे; राणीने सांगितल्याप्रमाणे ती वर्षे सुरू कर.
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा। आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः
सुखाने उजळून, सुंदर सिता स्वतःला सजवून सूर्यासारख्या तेजस्वी रथावर चढली.
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च। भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ
वनवासाची वर्षे मोजून आणि पतीच्या मागे जाण्यासाठी, सासऱ्याने सीतेला वस्त्रे व दागिने दिले.
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत्
तसेच, दोन्ही भावांना शस्त्रे आणि कवच दिली; ते सर्व मजबूत ढालीसह रथात ठेवले.
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्। तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
मग राम आणि लक्ष्मण हे दोन्ही भाऊ, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि सोन्याने सजवलेल्या त्या रथावर पटकन चढले.
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्। सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे
सीता आणि दोन्ही भाऊ रथावर बसलेले पाहून, सुमंत्राने वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांना जोडलेला रथ पुढे चालवला.
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे। बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च
राम दीर्घकाळासाठी मोठ्या जंगलात निघून गेल्यावर, संपूर्ण नगर आणि लोकांमध्ये जणू शुद्ध हरपल्यासारखी अवस्था झाली.
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्। हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्
ती नगरी गोंधळून गेली होती, घाबरलेल्या आणि संतप्त हत्तींच्या गोंगाटाने, तसेच घोड्यांच्या हिणगणण्याच्या आवाजाने सर्वत्र मोठा गजर उठला होता.
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता। राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा
मग ती नगरी, लहानांपासून वयस्कांपर्यंत सगळ्यांनी दुःखाने व्याकुळ होऊन, जणू उन्हाने होरपळलेला माणूस पाणी शोधतो तशी, फक्त रामाकडेच धाव घेत होती.
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः। बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः
सर्वजण, बाजूने आणि मागून, डोळ्यांत अश्रू भरून, मोठ्या आर्ततेने हाका मारत, त्याच्या मागे चालले होते.
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः। मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति
"घोड्यांना थांबव, सारथ्या, हळूहळू चालव; आम्हाला रामाचं तोंड पाहायचं आहे, कारण लवकरच ते आम्हाला दिसणार नाही."
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्। यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते
नक्कीच रामाच्या आईचं हृदय लोखंडाचं असावं, कारण तिचा देवासारखा तेजस्वी मुलगा वनात जात असताना तिचं हृदय तुटत नाही.
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्। न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा
वैदेहीनं आपलं कर्तव्य पूर्ण केलं आणि ती सावलीसारखी पतीच्या मागे गेली; जशी सूर्यकिरणं कधीही मेरू पर्वताला सोडत नाहीत, तशी ती धर्मात रमलेली आहे.
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्। भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि
लक्ष्मणा, खरंच तू भाग्यवान आहेस, कारण तू नेहमी गोड बोलणाऱ्या आणि देवासारख्या भावाची सेवा करणार आहेस.
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्। एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि
तुझी बुद्धी मोठी आहे आणि हे तुझे मोठे भाग्य आहे; कारण त्याच्या मागे जाण्यातच स्वर्गाचा मार्ग आहे.
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्। नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्
असं बोलता बोलता, त्यांना येणारे अश्रू थांबवता आले नाहीत, आणि लोक आपल्या आवडत्या इक्ष्वाकू कुळाच्या आनंदाच्या मागे चालले.
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः। निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्
मग राजा, दुःखी स्त्रियांमध्ये वेढलेला, स्वतःही खचलेला आणि व्याकुळ मनाने, 'माझ्या प्रिय मुलाला पाहतो,' असं म्हणत घराबाहेर आला.
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः। यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे
आणि त्याच्या पुढे रडणाऱ्या स्त्रियांचा मोठा आक्रोश ऐकू येत होता, जणू मोठ्या हत्तीला बांधल्यावर मादी हत्ती ओरडतात तसा.
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ। परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा
काकुत्स्थांचा पिता, तेजस्वी राजा, त्या वेळी जणू ग्रहण लागलेल्या पूर्ण चंद्रासारखा दिसत होता.
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः। सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति
आणि दशरथांचा तेजस्वी, अगम्य अंतःकरणाचा राम, सारथ्याला म्हणाला, 'लवकर घे चल!'
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा। उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः
राम म्हणाला, 'चाल,' आणि लोक म्हणाले, 'थांब,' पण रस्त्यावर घाईने असलेल्या सारथ्याला दोन्ही करता येईना.
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः। पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः
महाबाहू राम निघून जात असताना, नगरवासीयांच्या पडणाऱ्या अश्रूंनी जमिनीवरील धूळ ओलावली आणि खाली बसली.
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्। प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम्
रडण्याने, अश्रूंनी आणि गोंधळाने व्यापलेली, 'हाय हाय'च्या आक्रोशाने बेशुद्ध झालेली ती नगरी, राघवाच्या प्रस्थानाने फारच व्याकुळ झाली.
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्। मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव
स्त्रियांच्या डोळ्यांतून दुःखातून आलेले अश्रू वाहू लागले, जणू मास्यांनी हलवलेल्या पाण्यात कमळे डोलतात तसं.
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्। निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः
राजानं पाहिलं की सगळ्या नगरवासीयांच्या मनात फक्त रामच आहे, तेव्हा तो दुःखाने, मुळापासून तोडलेल्या झाडासारखा, जमिनीवर कोसळला.