व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता। उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः
अशा सुंदर अलंकारांनी सजलेली वैदेही त्या घराला उजळून टाकत होती, जणू उगवत्या सूर्याने आकाश प्रकाशमान होते.
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्। अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्
तिला दोन्ही हातांनी मिठी मारून, सासूबाईंनी रडत रडत मैथिलीच्या डोक्याचा सुगंध घेतला आणि असे बोलल्या.
असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः। भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः
या जगात, स्त्रिया नेहमी आपल्या प्रियजनांकडून सन्मानित असतात, पण पती संकटात आला की त्याचा साथ देत नाहीत; त्या असत्यव्रती असतात.
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्। अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि
स्त्रियांचा स्वभावच असा आहे—पूर्वी सुख उपभोगले की, जरा जरी संकट आले तरी त्या वाईट वागतात आणि आपल्यालाही सोडून देतात.
असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा। असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः
स्त्रिया नेहमी असत्य बोलणाऱ्या, चंचल, कठोर आणि निर्दयी असतात; त्यांचे मन वाईट विचारांनी भरलेले असते आणि त्यांचे प्रेम क्षणभरच टिकते.
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः। स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः
कुटुंब, कृत्य, विद्या, दान किंवा आपुलकी—काहीच स्त्रियांच्या हृदयाला धरून ठेवू शकत नाही, कारण त्यांचे मन नेहमी बदलते.
साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते। स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते
सद्गुण, सत्य आणि शास्त्रज्ञान यात निष्ठा असलेल्या स्त्रियांसाठी पतीच सर्वात पवित्र आणि श्रेष्ठ असतो.
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्। तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा
तुझा मुलगा वनात गेला म्हणून त्याचा तिरस्कार करू नकोस; तो श्रीमंत असो वा गरीब, सर्वांसाठी तोच तुझा देव आहे.
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्। कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता
ती धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त अशी ती वचने समजून, सीतेने आपल्या सासूच्या समोर उभी राहून हात जोडून असे बोलली.
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्। अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे
माते, तुम्ही मला जे काही शिकवाल ते मी नक्कीच पाळीन; पतीशी कसे वागावे हे मला माहीत आहे आणि मी ते ऐकलेही आहे.
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति। धर्माद् विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा
माते, चुकीच्या मार्गाने मला समजावू नका; जसे चंद्रापासून प्रकाश वेगळा होत नाही, तसे मी धर्मापासून कधीच दूर जाऊ शकत नाही.
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः। नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा
जशी वीणा तारा नसता वाजत नाही, चाकांशिवाय रथ चालत नाही, तशी शंभर मुलं असली तरी पतीशिवाय स्त्रीला सुख मिळत नाही.
मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः। अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत्
वडील, भाऊ आणि मुलगा हे मर्यादित देतात; पण पती मात्र अमर्याद देणारा असतो, मग अशा पतीचे पूजन कोण करणार नाही?
साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा। आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम्
मी धर्म आणि शास्त्र यांना मानणारी आहे, मग माते, स्त्रीसाठी पतीच दैवत आहे, त्याचा मी कधीही अवमान करू शकत नाही.
सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम्। शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्
सीतेचे हृदयाला भिडणारे शब्द ऐकून, शुद्ध मनाची कौसल्या आनंद आणि दुःख याने एकदम भरून येऊन अश्रू ढाळू लागली.
तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्
तिच्याकडे हात जोडून, सर्व मातांमध्ये सन्मानित असलेली तिला पाहून, परमधार्मिक रामाने आपल्या आईला असे सांगितले.
अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम। क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति
आई, दुःखी होऊ नकोस; तू माझ्या वडिलांकडे पाहा. माझ्या वनवासाचा काळ लवकरच संपेल.
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च। समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्
तुला वाटेल की पंधरा वर्षे झोपेतच गेली, आणि मी मित्रांसह इथे परत येईन, तेव्हा तू मला पाहशील.
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः। त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः
आपली भावना सांगणारे हे शब्द आईला सांगून, रामाने तिथे उपस्थित असलेल्या शेकडो मातांकडे पाहिले.
ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः। धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः
त्या सर्व दुःखी मातांकडे हात जोडून, धर्मयुक्त असे शब्द दशरथपुत्र रामाने त्यांना सांगितले.
संवासात् परुषं किंचिदज्ञानादपि यत् कृतम्। तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः
एकत्र राहताना अनावधानाने किंवा अज्ञानाने काही कठोर वागणूक झाली असेल, तर मी सर्व मातांना विनंती करतो—माफ करा.
जज्ञोऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः। मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे
रामाने राजाच्या सर्व पत्नींसमोर असे बोलताच, तिथे क्रौंच पक्ष्यांच्या हाकेसारखा आवाज उठला.
मुरजपणवमेघघोषवद् दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा। विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम्
दशरथांचे घर पूर्वी जसे मृदंग, टाळ आणि मेघांच्या गजराने निनादायमान होते, तसेच आता विलाप, शोक आणि दुःखाने भरून, अत्यंत दुःखी झाले.
thumb|चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील चाळिसावे सर्गाचे श्रवण करा.
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम्
मग राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी हात जोडून, दुःखी मनाने, राजाभोवती प्रदक्षिणा घातली.
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया। राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्
राजाची परवानगी घेऊन, धर्मनिष्ठ राम, सीतेसह शोकाने गोंधळून, आपल्या आईला वंदन करतो.
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्। अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः
लक्ष्मण भावाच्या मागून जाऊन कौसल्येला वंदन करतो आणि पुन्हा आपल्या आई सुमित्रेचे पाय धरतो.
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्। हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम्
वंदन करणाऱ्या लक्ष्मणाला, रडत असलेली त्याची आई, हिताची इच्छा ठेवून, त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने हात फिरवते आणि चुंबन देते.
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने। रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति
तुला वनवासासाठी पाठवले आहे, तू आपल्या माणसांवर प्रेम करणारा आहेस; पण, पुत्रा, भावासोबत जाताना रामाची काळजी घ्यायला विसरू नकोस.
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ। एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्
कष्टात असो वा सुखात, हेच तुझे कर्तव्य आहे, निष्पापा; मोठ्यांचे ऐकणे हे सज्जनांचे धर्म आहे.