न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते। अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्
"शुभ आचरण नसलेल्या सीतेनं वनात जाऊ नये, राणी; सीता इथेच रामाची योग्य सेवा करील."
आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसंग्रहवर्तिनाम्। आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्
"सर्व विवाहितांसाठी त्यांची पत्नी म्हणजे त्यांचं स्वतःचं अस्तित्व असतं; म्हणून राम तिला आपलीच समजून पृथ्वीचं रक्षण करील."
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण संगता। वयमत्रानुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति
आता वैदेही रामासोबत वनात निघाली आहे, तर हे शहर सोडायचं असेल तर आपणही इथून त्यांच्या मागे जाऊ.
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः। सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्
राघव ज्या ठिकाणी आपल्या पत्नीबरोबर जाईल, तिथे रक्षक, त्याच्यावर अवलंबून असलेले लोक, राज्य, शहर आणि सेवक सगळेच जातील.
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः। वने वसन्तं काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम्
भरत आणि शत्रुघ्न दोघेही झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, आपल्या मोठ्या भावाचा म्हणजे काकुत्स्थाचा वनात राहून पाठपुरावा करतील.
ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह। त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता
मग लोकांनी रिकामी झालेली, फक्त झाडांनी भरलेली ही पृथ्वी, दुष्ट स्त्री, फक्त तूच राज्य करशील, जी लोकांच्या हिताच्या विरुद्ध उभी आहेस.
न हि तद् भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः। तद् वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति
जिथे राम राजा नाही, तिथे ते राज्यच नाही; जिथे राम राहील, तेच वन राज्य बनेल.
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमिच्छति। त्वयि वा पुत्रवद् वस्तुं यदि जातो महीपतेः
भरताला वडिलांनी न दिलेल्या भूमीवर राज्य करायचं नाही, आणि जर तो राजाचा मुलगा असेल, तर तुझ्यासोबत मुलासारखं राहायचंही त्याला नको आहे.
यद्यपि त्वं क्षितितलाद् गगनं चोत्पतिष्यसि। पितृवंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति
तू जरी पृथ्वीवरून आकाशात उडालीस, तरी आपल्या पूर्वजांच्या आचारधर्माची जाण असलेला तो कधीच वेगळं वागणार नाही.
तत् त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्। लोके नहि स विद्येत यो न राममनुव्रतः
म्हणून, पुत्रासाठी लालायित असलेल्या तुझ्यामुळे आपल्या मुलावर अन्याय झाला; या जगात असा कोणी नाही जो रामाचा भक्त नाही.
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्यालमृगद्विजान्। गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्
आज कैकेयी, राम जात असताना, तुझ्या डोळ्यांसमोर पशू, वन्य प्राणी, पक्षी आणि झाडं सगळे त्याच्याकडे वळलेले दिसतील.
अथोत्तमान्याभरणानि देवि देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्। न चीरमस्याः प्रविधीयतेति न्यवारयत् तद् वसनं वसिष्ठः
मग, राणी, सूनबाईला उत्तम दागिने दे, तिचं झाडाच्या सालीचं वस्त्र काढून टाक; पण वसिष्ठांनी ते वस्त्र देऊ नको असं सांगून थांबवलं.
एकस्य रामस्य वने निवास- स्त्वया वृतः केकयराजपुत्रि। विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण
केकयराजाच्या कन्ये, राम एकट्याने वनात राहावा हे तू ठरवलंस; पण ही नेहमी दागिन्यांनी सजलेली स्त्री राघवाबरोबर वनात राहील.
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री। वस्त्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै- र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने
राजकन्येला उत्तम वाहनं, सेवक, सर्व प्रकारची वस्त्रं आणि सोयीसुविधांसह जाऊ दे; कारण तुझ्या वरदानामुळे ती बांधली गेलेली नाही.
thumb|अष्टात्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ॥२-
आठतीसवा अध्याय ऐका.
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्। प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति
ती झाडाच्या सालीचं वस्त्र घालत असताना, जरी तिचा रक्षण करणारा असला तरी, सगळ्या लोकांनी 'दशरथा, तुझ्यावर लाज आहे' असं मोठ्याने हाक मारली.
तेन तत्र प्रणादेन दुःखितः स महीपतिः। चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः
त्या ओरड्यामुळे तो राजा दुःखी झाला आणि त्याला जगण्याची, धर्माची आणि स्वतःच्या कीर्तीची आशा संपली.
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत्। कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति
इक्ष्वाकुवंशी राजाने खोल श्वास घेतला आणि आपल्या पत्नीला म्हणाला, 'कैकेयी, सीतेनं कुशाच्या सालीचं वस्त्र घालून जाऊ नये.'
सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता। नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम
ती फारच नाजूक, लहान आणि नेहमी सुखात वाढलेली आहे; माझ्या गुरूंनी खरंच सांगितलं की ती वनासाठी योग्य नाही.
इयं हि कस्यापि करोति किंचित् तपस्विनी राजवरस्य पुत्री। या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये स्थिता विसंज्ञा श्रमणीव काचित्
ही राजाच्या कन्येला, जरी काहीच करत नसली तरी, लोकांच्या मध्ये झाडाच्या सालीचं वस्त्र घालून उभी असताना, भान हरपलेल्या संन्यासिनीप्रमाणे दिसते.
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा। यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः
जनकाची कन्या ही झाडाच्या सालीची वस्त्रे काढून टाकू शकते; मी असं वचन पूर्वी कधीच दिलं नव्हतं. राजकन्या जशी हवी तशी, तिच्या सर्व दागिन्यांसह आणि रत्नांसह, आनंदाने वनात जाऊ दे.
अजीवनार्हेण मया नृशंसा कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्। त्वया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत् तन्मा दहेद् वेणुमिवात्मपुष्पम्
माझ्याकडून, जो जगण्यासही योग्य नाही, फार कठोर वचन पाळलं गेलं. पण तू बालिशपणामुळे ते स्वीकारलंस; म्हणून हे वचन तुझं मन जाळू नये, जसं कोरड्या गवताला आग जाळते.
रामेण यदि ते पापे किंचित्कृतमशोभनम्। अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे
अरे पापी, रामाने कधी तुझ्यावर काही अन्याय केला असेल तर, या वैदेहीने इथे तुला कोणता अपराध दाखवला आहे?
मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला मनस्विनी। अपकारं कमिव ते करोति जनकात्मजा
जिच्या डोळ्यांत हरणासारखी भिती आहे, स्वभावाने कोमल आणि मनाने उदार अशी जनकात्मजा तुला कोणता त्रास देईल?
ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम्। किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः
अग पापी, रामाला वनवास पाठवणं एवढं पुरेसं नाही का? मग हे आणखी दयनीय आणि पापमय कृत्यं का करत आहेस?
प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता। रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः
हे देवी, तू जेव्हा इथे आलीस आणि रामाच्या अभिषेकाबद्दल बोललीस, तेव्हा सर्वांसमोर मी वचन दिलं आहे, हे मी पाळलं.
तत्त्वेतत् समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि। मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्
आता हे वचन ओलांडून, तू नरकात जाण्याची इच्छा करतेस, कारण तू मैथिलीला सुद्धा झाडाच्या सालीच्या वस्त्रात पाहू इच्छितेस.
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः सम्प्रस्थितो वनम्। अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्
वडिलांनी असं बोललं असताना, वनात जाण्यास सज्ज असलेला राम, डोकं खाली घालून, त्यांना हे शब्द म्हणाला.
इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी। वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते
ही माझी आई कौसल्या, धर्मनिष्ठ, कीर्तीवान, वयस्कर आणि उदात्त स्वभावाची आहे; आणि राजन, ती तुझ्यावर कधीही दोष ठेवत नाही.
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्। अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः सम्मन्तुमर्हसि
वर देणाऱ्या राजा, माझ्याविना जी दुःखाच्या समुद्रात बुडाली आहे, आणि जी इतकं दु:ख कधी पाहिलं नव्हतं, अशा आईचं तू सन्मान करायला हवा.