वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्याः सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत
वज्रासारख्या कठोर आणि अपूर्व शब्दांनी, सुमंत्राने कैकेयीच्या सर्व मर्मस्थळी घाव घातला.
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च
राजा दशरथ, जो स्थावर-जंगम सगळ्या जगाचा स्वामी आहे, त्याच्यासाठी तू स्वतःचा पती सोडला आहेस.
नह्यकार्यतमं किंचित्तव देवीह विद्यते। पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः
देवी, तुझ्यापेक्षा मोठं पाप या ठिकाणी दुसरं काहीच नाही. मी तुला नवऱ्याचा वध करणारी, आणि अखेरीस आपल्या घराण्याचा नाश करणारी समजतो.
यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्। महोदधिमिवाक्षोभ्यं संतापयसि कर्मभिः
तू आपल्या कृत्यांनी इंद्रासारख्या जिंकता न येणाऱ्या, पर्वतासारख्या हलता न येणाऱ्या, आणि मोठ्या समुद्रासारख्या विचलित न होणाऱ्या राजाला त्रास देत आहेस.
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते
राजा दशरथ, तुझा नवरा आणि उपकार करणारा आहे, त्याला कमी लेखू नकोस. कारण बायकांसाठी नवऱ्याची इच्छा कोटी मुलांपेक्षा मोठी असते.
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तं लोपयितुमिच्छसि
राजा गेल्यावर राज्य वयाप्रमाणे मिळतं, तसंच तू या इक्ष्वाकू घराण्याच्या नाथाला त्याचा हक्क हिरावून घ्यायचा विचार करतेस.
राजा भवतु ते पुत्रो भरतः शास्तु मेदिनीम्। वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति
तुझा मुलगा भरत राजा होवो आणि पृथ्वीवर राज्य करो; आम्ही जिथे राम जातील तिथेच जाऊ.
न च ते विषये कश्चिद् ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म करिष्यसि
तू आज जे अमर्याद पाप करणार आहेस, त्यामुळे तुझ्या राज्यात कोणताही ब्राह्मण राहू नये.
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्। त्यक्ता या बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा
नक्कीच, आम्ही सगळे राम ज्या वाटेने जातील त्याच वाटेने जाऊ, जिथे आप्त, ब्राह्मण आणि सज्जन सगळ्यांनी त्यांना सोडून दिलं आहे.
का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि
देवी, असं अमर्याद कृत्य करायचं ठरवलं असताना तुला राज्य मिळाल्याने काय आनंद मिळणार आहे?
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्। आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी
तुझ्या वागणुकीसारखं वर्तन असलेल्या व्यक्तीसाठी पृथ्वी लगेच फाटून का पडत नाही, हे मला खरंच आश्चर्य वाटतं.
महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः। धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्
महाब्रह्मर्षींनी निर्माण केलेल्या, जळणाऱ्या आणि भयंकर शापदंडांनीही, रामाच्या वनवासासाठी ठाम राहिलेल्या तुझं काहीच वाईट केलं नाही.
आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत् तु कः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्
कोण कुऱ्हाडीने आंब्याचं झाड तोडून नंतर कडू निम्बाचं झाड जपेल? दूध घातलं तरी ते गोड होत नाही.
आभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च। न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्रं लोके निगदितं वचः
तुझं वंश तुझ्या आईसारखंच आहे असं मला वाटतं; कारण जगात असं म्हणतात की निम्बाच्या झाडातून मध कधीच वाहत नाही.
तव मातुरसद्ग्राहं विद्म पूर्वं यथा श्रुतम्। पितुस्ते वरदः कश्चिद् ददौ वरमनुत्तमम्
आपण पूर्वी ऐकलं आहे, तुझ्या आईचं वाईट वागणं आम्हाला माहीत आहे. तुझ्या वडिलांना कधीतरी कुणीतरी एक उत्तम वर दिला होता.
सर्वभूतरुतं तस्मात् संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः
त्या वरामुळे तुझ्या वडिलांना सर्व प्राण्यांची, अगदी पशूंचीही भाषा समजायची शक्ती मिळाली.
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद् भूरिवर्चसः। पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत्
नंतर जृम्भ नावाच्या शय्येवर झोपले असताना, तुझ्या वडिलांनी अनेक प्राण्यांचे आवाज ऐकले आणि पुन्हा पुन्हा हसले.
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती। हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्
त्यावेळी तुझी आई रागावली आणि मृत्यूला जवळ करण्याची इच्छा धरून म्हणाली, 'राजा, मला सांग, तुझं हसण्याचं कारण मला जाणून घ्यायचं आहे.'
नृपश्चोवाच तां देवीं हासं शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः
राजा म्हणाला, 'देवी, मी तुला हसण्याचं कारण सांगितलं तर मी लगेच मरून जाईन, यात शंका नाही.'
माता ते पितरं देवि पुनः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मां त्वं प्रहसिष्यसि
मग तुझ्या आईने पुन्हा, 'माझ्या जीवंत किंवा मृत असण्याचं काहीही होवो, पण तू मला फसवू नकोस, मला खरं सांग,' असं तुझ्या वडिलांना सांगितलं.
प्रियया च तथोक्तः स केकयः पृथिवीपतिः। तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः
आपल्या प्रियेने असे सांगितल्यावर, केकय देशाचा राजा त्याला खरेखुरे वर देण्याबद्दल सांगू लागला.
ततः स वरदः साधू राजानं प्रत्यभाषत। म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा शंसीस्त्वं महीपते
मग तो वर देणारा समाधानाने म्हणाला, "राजन, हे काहीही असो—मृत्यू किंवा नाश—even तरीही तू हे कुणाला सांगू नकोस."
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्
ती वचने ऐकून, प्रसन्न मनाने त्या राजाने तुझ्या आईला त्वरित निरोप दिला आणि कुबेरासारखा आनंदाने राहू लागला.
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात् कुरुषे पापदर्शिनी
अगदी त्याचप्रमाणे, तूही वाईट लोकांच्या मार्गावर, मोहाने हे खोटे ठरवून धरत आहेस, हे पाप ओळखणाऱ्या.
सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितॄन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः
इथे एक सर्वसामान्य म्हण खरी वाटते—पुरुष वडिलांचा, तर स्त्रिया आईंचा स्वभाव घेतात.
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः। भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव
असे करू नकोस; पृथ्वीच्या राजाने जे सांगितले ते मान्य कर. इथे पतीच्या इच्छेचे पालन कर आणि या लोकांची आधार बन.
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादध
पापी लोकांच्या सांगण्यावरून, देवेंद्रासारख्या आपल्या पतीला, जो जगाचा पालनकर्ता आहे, अधर्माकडे वळू देऊ नकोस.
नहि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान् दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः
हे राणी, तुझा निष्पाप, कमळासारख्या डोळ्यांचा, तेजस्वी दशरथ राजा, खोटी प्रतिज्ञा कधीच पूर्ण करणार नाही.
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्यापि रक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्
ज्येष्ठ, दानशूर, कर्तबगार आणि स्वतःच्या धर्माचे तसेच सर्व जीवांचे रक्षण करणारा रामच राज्याभिषेकासाठी योग्य आहे.
परिवादो हि ते देवि महाँल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्
हे राणी, जर राम पित्याला सोडून वनात गेला, तर तुझ्यावर मोठी निंदा जगभर पसरू शकते.