स तु वेश्म पुनर्मातुः कैलासशिखरप्रभम्। अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः
मग तो धर्मशील राम, ज्याची चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे होती, कैलास शिखरासारख्या तेजस्वी आपल्या आईच्या महालाकडे गेला.
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्। ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः
शिस्तबद्ध वीर पुरुषांनी भरलेल्या राजवाड्यात शिरून, त्याने जवळच उभा असलेला, दुःखी दिसणारा सुमंत्र पाहिला.
प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्त- मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ। जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः
आपण स्वतः दुःखी नसतानाही, तिथे जमलेल्या दुःखी लोकांची वाट पाहत, राम हसत-हसत आपल्या वडिलांना भेटायला गेला, आणि त्यांचा आदेश धर्माप्रमाणे पाळायचा निर्धार केला.
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन् नृपमार्तरूपम्। व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्
पण त्याआधीच, इक्ष्वाकूंचा तो महान पुत्र राम, दुःखी राजाकडे जाण्याच्या तयारीत असताना, वडिलांना आपली येण्याची बातमी सांगणारा सुमंत्र समोर दिसल्यावर थोडा थांबला.
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः। स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी- न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे
वडिलांच्या आज्ञेप्रती प्रेमापोटी, वनात जाण्याचा ठाम निश्चय करून, त्या राघवाने सुमंत्राला सांगितले, 'माझे आगमन राजाला कळव.'
thumb|चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥२-
आता चवतीसावा सर्ग ऐका.
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्। उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति
मग कमळासारख्या डोळ्यांचा, काळा, अद्वितीय आणि महान राम सुताला म्हणाला, 'माझे वडिलांना सांग, मी आलो आहे.'
स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियम्। प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह
रामाने पाठविल्यावर, सुताने पटकन जाऊन दुःखाने व्याकुळ झालेल्या, खोल श्वास घेत असलेल्या राजाला पाहिले.
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्। तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्
त्याने पृथ्वीच्या अधिपतीला पाहिले—जणू सूर्य लालबुंद झाल्यासारखा, जणू राखेने झाकलेला अग्नी, किंवा पाण्याविना तलाव.
आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम्। राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्
मग सुताने, अत्यंत विद्वान पण मनाने व्याकुळ असलेल्या, फक्त रामासाठी शोक करणाऱ्या राजाला जागे करून, हात जोडून सांगितले.
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा। भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत्
सुताने प्रथम राजाला जयाची शुभेच्छा देऊन, भीतीने थरथरणाऱ्या, मंद आणि मृदू आवाजात बोलायला सुरुवात केली.
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः। ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम्
'तो पुरुषसिंह, तुमचा पुत्र, दारात उभा आहे. त्याने ब्राह्मणांना आणि सर्व आपल्या आश्रितांना धन दिले आहे.'
स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः। सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते
'आपल्याला शुभ होवो! सत्यप्रतापी राम तुम्हाला भेटू दे. सर्व मित्रांचा निरोप घेऊन, तो आता तुम्हाला भेटण्याची इच्छा धरतो.'
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते। वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः
'तो मोठ्या अरण्यात जाणार आहे—राजाधिराज, सर्व राजगुणांनी युक्त, जणू सूर्य किरणांनी वेढल्यासारखा, त्याला पाहा.'
स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः। आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्
तो राजा, सत्य बोलणारा, धर्मशील, समुद्रासारखा गंभीर आणि आकाशासारखा निर्मळ, सुताला उत्तर देऊ लागला.
सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः। दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम्
'सुमंत्रा, माझ्या सर्व पत्नींपैकी ज्या येथे आहेत, त्या घेऊन ये. त्यांच्या उपस्थितीत मला राघवाला भेटायचे आहे.'
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्। आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्
मग सुमंत्राने अंतःपुरातून जाऊन त्या स्त्रियांना सांगितले, 'आर्य राजा तुम्हाला बोलावत आहेत; ताबडतोब तिथे जा.'
एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया। प्रचक्रमुस्तद् भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्
राजाच्या आज्ञेने सुमंत्राने सांगितल्यावर, सर्व स्त्रिया आपल्या पतीच्या आज्ञेचे पालन करत त्या महालाकडे जाऊ लागल्या.
अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः। कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः
तेथे साडेतीनशे तांबड्या डोळ्यांच्या स्त्रिया, व्रतस्थ राहून, कौसल्येला हळूहळू वेढून घेऊन निघून गेल्या.
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम्
पत्नी मंडळी आल्यावर, राजाने त्यांच्याकडे पाहून रथवानाला सांगितले, 'सुमंत्रा, माझा मुलगा इथे घेऊन ये.'
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा। जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः
तो रथवान राम, लक्ष्मण आणि मैथिलीला घेऊन, लवकरच राजाच्या भेटीसाठी निघाला.
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा चारात् कृताञ्जलिम्। उत्पपातासनात् तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः
राजाने हात जोडून येणाऱ्या आपल्या मुलाला पाहताच, दुःखी अवस्थेत आणि स्त्रियांनी वेढलेला असताना, तो पटकन आसनावरून उठला.
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः। तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः
राजाने रामाला पाहताच वेगाने त्याच्याकडे धाव घेतली, आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्याच्याजवळ पोहोचून, बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला.
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः। विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा
राम आणि बलवान लक्ष्मण, दुःखाने बधिर झालेल्या राजाजवळ पटकन गेले.
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि। हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः
राजमहलात हजारो स्त्रियांचा आक्रोश उसळला, 'हाय राम!' अशा हाकांनी आणि दागिन्यांच्या आवाजाने सारा महाल भरून गेला.
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ। पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्
राजाने दोन्ही हातांनी राम आणि लक्ष्मणाला मिठी मारली, आणि सीतेसह रडत रडत त्याला पलंगावर झोपवले.
अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसंज्ञं महीपतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम्
थोड्या वेळाने शुद्धीवर आलेल्या राजाला, रामाने हात जोडून, डोळ्यात अश्रू आणि मनात दुःख घेऊन सांगितले:
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः। प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्
राजाधिराज, मी तुझा निरोप घेतो. आम्हा सर्वांचा तूच स्वामी आहेस. मी दंडकारण्यात जात असताना, तू मला सुखरूप पाहावेस.
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम्। कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः
लक्ष्मणाला परवानगी दे, आणि सीतेलाही माझ्या मागे जंगलात जाऊ दे. अनेक खरे कारणे सांगून थांबवले तरी, ते दोघेही थांबायला तयार नाहीत.
अनुजानीहि सर्वान् नः शोकमुत्सृज्य मानद। लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान्
माझा, लक्ष्मणाचा आणि सीतेचा तू सर्वांचा निरोप घे, आणि दुःख बाजूला ठेव. जसा प्रजापती आपल्या मुलांना परवानगी देतो, तशीच आम्हाला दे.