ततो गृहीते प्रेष्याभ्यामशोभेतां तदायुधे। मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते
त्यांच्या शस्त्रं दोन सेवकांनी उचलली होती, आणि फुलांच्या माळा व दागिन्यांनी सजलेली सीता त्यांच्यासोबत होती, त्यामुळे ते तिघेही तेजस्वी दिसत होते.
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च। अभिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्
मग लोकांनी रामाचं दर्शन घ्यायला महाल, राजवाडे आणि उंच मनोऱ्यांवर चढून त्याच्याकडे पाहिलं.
न हि रथ्याः सुशक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः। आरुह्य तस्मात् प्रासादाद् दीनाः पश्यन्ति राघवम्
रस्ते लोकांनी इतके भरले होते की चालताही येत नव्हतं, म्हणून दुःखी लोकांनी छपरांवरून राघवाकडे पाहिलं.
पदातिं सानुजं दृष्ट्वा ससीतं च जनास्तदा। ऊचुर्बहुजना वाचः शोकोपहतचेतसः
राम, लक्ष्मण आणि सीता पायी चालताना पाहून, लोक दुःखाने भरलेल्या मनाने अनेक बोल बोलू लागले.
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्। तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः
ज्याच्या मागे पूर्वी मोठं सैन्य चालायचं, त्याच्या मागे आता फक्त लक्ष्मण आणि सीता चालत आहेत.
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामानां चाकरो महान्। नेच्छत्येवानृतं कर्तुं वचनं धर्मगौरवात्
राजसत्तेचा अनुभव असलेला आणि सर्व सुखांचा स्रोत असलेला हा राम, धर्माचा मान राखून, कधीही खोटं बोलत नाही.
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि। तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः
जिला पूर्वी आकाशातील देवतांनीही पाहता येत नव्हतं, तीच सीता आज राजमार्गावरून चालताना सर्व लोकांना दिसत आहे.
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्। वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम्
सुगंधी उटणे आणि लाल चंदन लावायची सवय असलेल्या सीतेचं रूप उन्हाळा आणि थंडी यांच्या कडकपणामुळे लवकरच फिकट होईल.
अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते। नहि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति
आज दशरथ राजाला जणू काही वेगळाच भाव आला आहे, असं वाटतं; कारण राजा आपल्या लाडक्या मुलाला वनवास देत नाही.
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद् विनिवासनम्। किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्
ज्याच्यात गुण नाहीत, अशा मुलालाही वनवास दिला जात नाही; मग ज्याच्या वर्तनाने सारा जग जिंकला आहे, त्याचं काय?
आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः। राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषर्षभम्
दयाळूपणा, करुणा, शहाणपण, चांगलं वर्तन, संयम आणि शांतता — हे सहा गुण राघवाला शोभून दिसतात, म्हणून तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
तस्मात् तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः। औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात्
त्याच्या दुःखामुळे प्रजा फारच त्रस्त झाली आहे, जसं उन्हाळ्यात तलाव आटल्यावर पाण्यातले जीव हाल सोसतात.
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः। मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः
जगाचा राजा दुःखी असला की सगळं जगच त्रासते, जसं झाडाच्या मुळाला इजा झाली की फुलं-फळं येणारं झाडही मरगळते.
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः। पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः
तोच माणसांचा पाया आहे, धर्माचा गाभा आहे, तेजस्वी आहे; बाकी लोक म्हणजे त्याची फुलं, फळं, पानं आणि फांद्या आहेत.
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः। गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः
म्हणून लक्ष्मणासारखं आपण सर्वजण आपल्या पत्नी आणि नातेवाईकांसह, जिथे राघव जातो तिथे लगेच जाऊया.
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च। एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्
आपली बागा, शेतं आणि घरं सोडून, सुखदुःखात एकत्र राहून, आपण धर्मशील रामाच्या मागे जाऊया.
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः
समुद्रातली धनसंपत्ती, पडझड झालेली अंगणं, साठवलेलं धन-धान्य — हे सगळं पूर्णपणे निरुपयोगी होऊ दे.
रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः। मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च
धूळ झाकलेली, देवांनी सोडून दिलेली, उंदीर इकडून तिकडे धावणारी आणि त्यांच्या बिळांनी भरलेली घरं असू देत.
अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च। प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च
पाणी आणि धूर नसलेली, झाडू न घातलेली, कर, यज्ञ, मंत्र, होम आणि जप हरवलेली घरं असू देत.
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च। अस्मत्त्यक्तानि कैकेयी वेश्मानि प्रतिपद्यताम्
कठीण ऋतूमुळे तुटलेली, भांडी फुटलेली, आमच्यामुळे ओस पडलेली ही घरं कैकेयीने घ्यावी.
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः। अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्
जिथे राघव जातो तिथेच जंगल शहर होऊ दे; आणि आपण सोडून दिलेलं हे शहर जंगल होऊ दे.
बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः। त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि
आपल्या भीतीने सर्व साप, प्राणी, पक्षी, हत्ती आणि सिंहही जंगल सोडून पळून जावोत.
अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तु सेव्यमानं त्यजन्तु च। तृणमांसफलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्
आपण जे सोडू ते त्यांनी घ्यावं, आणि आपण जिथे राहू ते त्यांनी सोडावं — गवत, मांस, फळं मिळणारा, वन्य प्राणी आणि पक्ष्यांचा प्रदेश.
प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः। राघवेण वयं सर्वे वने वत्स्याम निर्वृताः
कैकेयीने आपल्या मुलांसह आणि नातेवाईकांसह हे सगळं घ्यावं; आपण सर्वजण राघवासोबत आनंदाने जंगलात राहू.
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः। शुश्राव राघवः श्रुत्वा न विचक्रेऽस्य मानसम्
अशा अनेक लोकांनी बोललेल्या विविध गोष्टी राघवाने ऐकल्या, पण त्याचं मन काहीच डळमळलं नाही.
स तु वेश्म पुनर्मातुः कैलासशिखरप्रभम्। अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः
मग तो धर्मशील राम, ज्याची चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे होती, कैलास शिखरासारख्या तेजस्वी आपल्या आईच्या महालाकडे गेला.
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्। ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः
शिस्तबद्ध वीर पुरुषांनी भरलेल्या राजवाड्यात शिरून, त्याने जवळच उभा असलेला, दुःखी दिसणारा सुमंत्र पाहिला.
प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्त- मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ। जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः
आपण स्वतः दुःखी नसतानाही, तिथे जमलेल्या दुःखी लोकांची वाट पाहत, राम हसत-हसत आपल्या वडिलांना भेटायला गेला, आणि त्यांचा आदेश धर्माप्रमाणे पाळायचा निर्धार केला.
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन् नृपमार्तरूपम्। व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्
पण त्याआधीच, इक्ष्वाकूंचा तो महान पुत्र राम, दुःखी राजाकडे जाण्याच्या तयारीत असताना, वडिलांना आपली येण्याची बातमी सांगणारा सुमंत्र समोर दिसल्यावर थोडा थांबला.
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः। स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी- न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे
वडिलांच्या आज्ञेप्रती प्रेमापोटी, वनात जाण्याचा ठाम निश्चय करून, त्या राघवाने सुमंत्राला सांगितले, 'माझे आगमन राजाला कळव.'