अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः। क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेव प्रचक्रमे
पतीचं वनात जाणं समजून, राणी आनंदाने आणि उत्साहाने ताबडतोब दान देऊ लागली.
ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्। धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी
मग पतीच्या बोलण्यावर लक्ष ठेवून, आनंदी आणि समाधानाने भरलेली, कीर्तीशाली ती स्त्री, धर्मप्रिय आणि उदार मनाने धन-दागिने वाटू लागली.
thumb|एकत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्याकांडाचा एकतीसावा सर्ग.
एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः। बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्
हे संभाषण ऐकून लक्ष्मण आधीच आलेला होता, त्याचा चेहरा अश्रूंनी भरलेला होता आणि त्याला आपला दु:ख सहन होत नव्हते.
स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः। सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्
रघुकुळाचा आनंद असलेल्या लक्ष्मणाने आपल्या भावाच्या पायांवर घट्ट मस्तक ठेवले आणि मग त्याने अत्यंत कीर्ती असलेल्या सीतेला व मोठ्या व्रती असलेल्या रामाला बोलले.
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्। अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः
जर तुम्ही मृग आणि हत्ती असलेल्या जंगलात जाण्याचा निर्धार केला असेल, तर मी धनुष्य घेऊन तुमच्या पुढे पुढे जाईन.
मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि। पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः
माझ्या सोबत तुम्ही सर्वत्र पक्षी आणि वन्य प्राण्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या रम्य जंगलात फिराल.
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे। ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना
मला देवांचे लोक मिळवायचे नाहीत, अमरत्वही नको, आणि तुमच्याशिवाय लोकांचे राज्यही मी इच्छित नाही.
एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः। रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत्
अशा प्रकारे वनवासासाठी ठाम असलेला सौमित्र, रामाने अनेक प्रेमळ शब्दांनी थांबवले तरी पुन्हा बोलू लागला.
अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्। किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम्
तुम्ही आधीच मला परवानगी दिली होती, मग आता पुन्हा मला का थांबवता?
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः। एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ
मला जाण्याची इच्छा असताना मला थांबवण्याचे कारण काय आहे? हे मला जाणून घ्यायचे आहे, कारण माझ्या मनात शंका आहे, हे निष्पापा.
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः। स्थितं प्राग्गामिनं धीरं याचमानं कृताञ्जलिम्
तेव्हा तेजस्वी रामाने समोर उभा राहिलेल्या, धीराने हात जोडून विनवणी करणाऱ्या लक्ष्मणाला बोलले.
स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः। प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे
तू प्रेमळ, धर्माला प्रिय, नेहमी योग्य मार्गावर चालणारा, जीवापेक्षा प्रिय, आज्ञाधारक, विजय मिळवणारा आणि माझा सखा आहेस.
मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्। को भजिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्
सौमित्रा, जर आज तू माझ्यासोबत त्या जंगलात गेलास, तर कौसल्या किंवा कीर्तीवंत सुमित्रा यांची सेवा कोण करेल?
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव। स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः
जो राजा पृथ्वीवर इच्छांची वर्षाव करतो, जसा मेघ पाऊस पाडतो, तो मोठ्या इच्छांच्या जाळ्यात अडकलेला आहे.
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता। दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्
घोड्यांच्या स्वामीची कन्या हे राज्य मिळवूनही, दुःखी सावत्र मातांना आनंद देणार नाही.
न भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्। भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः
भरताला राज्य मिळाले आणि तो कैकेयीच्या जवळ राहिला, तर तो कौसल्या आणि फार दुःखी सुमित्रा यांना सांभाळणार नाही.
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा। सौमित्रे भर कौसल्यामुक्तमर्थममुं चर
सौमित्रा, त्या आर्येला स्वतःच किंवा राजाच्या कृपेने सांभाळ, कौसल्येला दिलेले हे कर्तव्य पूर्ण कर.
एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता। धर्मज्ञगुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्
अशा प्रकारे, माझ्यावरील तुझी भक्ती स्पष्ट दिसेल आणि धर्म जाणणाऱ्या वडिलधाऱ्यांचा सन्मान करण्यात तुझा मोठा आणि अद्वितीय धर्म प्रकट होईल.
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन। अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत् सुखम्
रघुकुळाचा आनंद असलेल्या सौमित्रा, माझ्यासाठी हे कर. आपल्याशिवाय राहणाऱ्या आपल्या आईला सुखाचा अभाव होऊ देऊ नको.
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा। प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
रामाने असे मृदू शब्द बोलल्यावर, लक्ष्मणाने, जो बोलण्यात कुशल आहे, त्याला योग्य उत्तर दिले.
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति। कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः
तुझ्या तेजामुळे, वीर, भरत नक्कीच कौसल्या आणि सुमित्रेचा भक्तीभावाने सन्मान करील—याबद्दल काहीही शंका नाही.
यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम्। प्राप्य दुर्मनसा वीर गर्वेण च विशेषतः
जर भरताला हे उत्तम राज्य मिळूनही त्याने ते नीट सांभाळले नाही, आणि त्याच्या मनात खिन्नता किंवा गर्व असेल,
तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः। तत्पक्षानपि तान् सर्वांस्त्रैलोक्यमपि किं तु सा
तर मी त्या वाईट, क्रूर मनाच्या भरताचा नक्कीच नाश करीन—यात काहीच शंका नाही; आणि त्याच्या बाजूने असणाऱ्यांनाही, अगदी तीनही लोकांनाही, मी सोडणार नाही.
कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि। यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीविनाम्
ती आर्य कौसल्या माझ्यासारख्या हजार जणांचा सहज सांभाळ करू शकते, कारण तिला हजार गावांसह उपजीविकेसाठी लोक मिळाले आहेत.
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च। पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी
ती स्वतःचा, माझ्या आईचाही आणि माझ्यासारख्यांचा देखील पुरेसा सांभाळ करू शकते—ती खूप धीराची स्त्री आहे.
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते। कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते
माझा सोबती म्हणून मला घे, यात काहीही चुकीचे नाही. मी समाधानी होईन आणि तुझा हेतूही साध्य होईल.
धनुरादाय सगुणं खनित्रपिटकाधरः। अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानं तव दर्शयन्
मी माझे धनुष्य सज्ज करून, खण आणि टोपली घेऊन तुझ्या पुढे चालत राहीन आणि तुला वाट दाखवीन.
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च। वन्यानि च तथान्यानि स्वाहार्हाणि तपस्विनाम्
मी नेहमी तुझ्यासाठी मुळे, फळे आणि इतर वनातील साधूंसाठी योग्य अशी अन्नपदार्थ गोळा करीन.
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यसे। अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते
तू वैदेहीसह पर्वतांच्या उतारांवर आनंद मानशील, आणि मी तुझ्या जागेपणात किंवा झोपेत, सर्व काही करीन.