तत्सितामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्। पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम्
चंद्रासारखं शुभ्र आणि स्वच्छ, मोठ्या डोळ्यांचं तिचं मुख, अश्रूंनी कोरडं पडलं, जणू जल निघून गेलेलं कमळच.
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्। उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा
रामाने तिला दुःखाने बेशुद्ध झाल्यासारखी वाटणारी, आपल्या बाहूंमध्ये घट्ट धरली आणि तिला धीर देणारी शब्दं सांगितली.
न देवि बत दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये। नहि मेऽस्ति भयं किंचित् स्वयम्भोरिव सर्वतः
देवी, खरं सांगतो, दुःखासोबत स्वर्गही मला आवडत नाही; मला कुठलाही भीती वाटत नाही, जसा स्वयंभूला कधीच काही भीती नसते.
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने। वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे
हे शुभ्र मुखवाली, तुझे सर्व इच्छित जाणून न घेता, मला जंगलात राहणं आवडत नाही, जरी मी तुला पूर्णपणे वाचवू शकत असलो तरी.
यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि। न विहातुं मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा
मैथिली, तू माझ्यासोबत वनवासासाठीच निर्माण झाली आहेस, म्हणून माझं तुझ्यावरचं प्रेम, जसं स्वतःवर असतं, तसंच आहे आणि ते मी कधीच सोडू शकत नाही.
न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि। वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपबृंहितम्
जनकनंदिनी, जर वडिलांनी दिलेली आणि सत्याने मजबूत केलेली आज्ञा मला बांधून ठेवत नसती, तर मी कधीच वनात गेलो नसतो.
एष धर्मश्च सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता। आज्ञां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे
सुंदर नितंब असलेल्या स्त्री, वडील आणि आई यांचं ऐकणं हाच खराखुरा धर्म आहे. त्यांची आज्ञा मोडून मी जगूच शकणार नाही.
अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते। स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम्
आई, वडील आणि गुरु हे आपल्या हातात असताना, त्यांच्या ऐक्याला सोडून, आपल्या हातात नसलेल्या नशिबाची पूजा कशी करावी?
यत्र त्रयं त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि। नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते
शुभ नेत्र असलेल्या स्त्री, जिथे हे तिघे असतात, तिथे पृथ्वीवर जणू तीनही लोकांचा पावित्र्य असतं; त्यासारखं दुसरं काहीच नाही, म्हणून त्यांचा सन्मान करावा.
न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणाः। तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता
सीते, सत्य, दान, सन्मान किंवा मोठ्या दक्षिणेसह यज्ञ—हे काहीही वडिलांची सेवा करण्याइतके प्रभावी नाहीत.
स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्या पुत्राः सुखानि च। गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किंचिदपि दुर्लभम्
गुरुची सेवा मनापासून केली, तर स्वर्ग, धन, धान्य, विद्या, मुले आणि सुख—यापैकी काहीही मिळवणं अशक्य नाही.
देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकांस्तथापरान्। प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः
जे लोक आई-वडिलांच्या सेवेला सर्वश्रेष्ठ मानतात, ते महान आत्मे देव, गंधर्व, गो-लोक आणि ब्रह्मलोकही प्राप्त करतात.
स मा पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः। तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः
माझे वडील सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर चालत मला जसं सांगतात, तसंच वागायचं मी ठरवलं आहे; कारण हाच सनातन धर्म आहे.
मम सन्ना मतिः सीते नेतुं त्वां दण्डकावनम्। वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता
सीते, मी तुला दंडकारण्यात घेऊन जाण्याचा निश्चय केला आहे; म्हणून तूही ठाम राहून माझ्या मागे ये आणि तिथे माझ्यासोबत रहा.
सा हि दिष्टानवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे। अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव
दोषरहित अंग असलेल्या मदिर नेत्रांच्या स्त्री, तू वनवासासाठीच ठरवली गेली आहेस; म्हणून, भीरू, माझ्या मागे ये आणि धर्मात माझी सोबती हो.
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च। व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्
सीते, तुझा हा निश्चय माझ्यासाठी आणि तुझ्या कुलासाठी सर्वार्थाने योग्य आहे; सुंदर स्त्री, तुझा हा निर्णय फारच वाखाणण्यासारखा आहे.
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः। नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते
शुभ नितंब असलेल्या स्त्री, वनवासासाठी योग्य अशा तयारीला सुरुवात कर; आता, सीते, तुझ्याशिवाय मला स्वर्गही आवडत नाही.
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्। देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च मा चिरम्
ब्राह्मणांना दागिने आणि भिक्षुकांना जेवण दे; जे मागतात त्यांना दे, आणि लवकर कर, वेळ दवडू नकोस.
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च। रमणीयाश्च ये केचित् क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः
सर्व मौल्यवान दागिने, उत्तम वस्त्रं आणि खेळण्यासाठी असलेली जी काही सुंदर वस्तू आहेत—
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च। देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्
शय्या, वाहने आणि माझ्या इतर सर्व वस्तू—हे सर्व आधी ब्राह्मणांना दे, मग आपल्या सेवकांना वाट.
अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः। क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेव प्रचक्रमे
पतीचं वनात जाणं समजून, राणी आनंदाने आणि उत्साहाने ताबडतोब दान देऊ लागली.
ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्। धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी
मग पतीच्या बोलण्यावर लक्ष ठेवून, आनंदी आणि समाधानाने भरलेली, कीर्तीशाली ती स्त्री, धर्मप्रिय आणि उदार मनाने धन-दागिने वाटू लागली.
thumb|एकत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्याकांडाचा एकतीसावा सर्ग.
एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः। बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्
हे संभाषण ऐकून लक्ष्मण आधीच आलेला होता, त्याचा चेहरा अश्रूंनी भरलेला होता आणि त्याला आपला दु:ख सहन होत नव्हते.
स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः। सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्
रघुकुळाचा आनंद असलेल्या लक्ष्मणाने आपल्या भावाच्या पायांवर घट्ट मस्तक ठेवले आणि मग त्याने अत्यंत कीर्ती असलेल्या सीतेला व मोठ्या व्रती असलेल्या रामाला बोलले.
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्। अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः
जर तुम्ही मृग आणि हत्ती असलेल्या जंगलात जाण्याचा निर्धार केला असेल, तर मी धनुष्य घेऊन तुमच्या पुढे पुढे जाईन.
मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि। पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः
माझ्या सोबत तुम्ही सर्वत्र पक्षी आणि वन्य प्राण्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या रम्य जंगलात फिराल.
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे। ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना
मला देवांचे लोक मिळवायचे नाहीत, अमरत्वही नको, आणि तुमच्याशिवाय लोकांचे राज्यही मी इच्छित नाही.
एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः। रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत्
अशा प्रकारे वनवासासाठी ठाम असलेला सौमित्र, रामाने अनेक प्रेमळ शब्दांनी थांबवले तरी पुन्हा बोलू लागला.
अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्। किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम्
तुम्ही आधीच मला परवानगी दिली होती, मग आता पुन्हा मला का थांबवता?