पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु। दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम्
तू स्वतः आणून मला जी पानं, मुळं किंवा फळं देशील, ती थोडी असो वा जास्त, ती मला अमृतासारखी गोड वाटतील.
न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः। आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च
तिथे मी आई, वडील किंवा घर यांची आठवणही काढणार नाही; ऋतूनुसार मिळणारी फुलं आणि फळं खाताना मला त्यांची ओढ जाणवणार नाही.
न च तत्र ततः किंचिद् द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्। मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा
तिथे तुला काहीच अप्रिय दिसणार नाही; माझ्यामुळे तुला दुःख होणार नाही आणि मी तुझ्यावर ओझंही होणार नाही.
यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना। इति जानन् परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह
तुझ्या सोबत असलं की तेच माझ्यासाठी स्वर्ग आहे; तुझ्याशिवाय सगळं नरकासारखं वाटतं. हे जाणून, रामा, माझ्या सोबत चल, कारण माझं तुझ्यावर अतूट प्रेम आहे.
अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे। विषमद्यैव पास्यामि मा वशं द्विषतां गमम्
जर तू मला, मी इतकी ठाम असतानाही, वनात घेऊन गेला नाहीस, तर मी आत्ताच विष प्राशन करीन—माझ्या शत्रूंच्या हातात मी कधीच जाऊ नये.
पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्। उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम्
नंतर कितीही दुःख आलं तरी, तुझ्याशिवाय मला जगणंच शक्य नाही; तू मला सोडलंस तर त्या क्षणी मृत्यूच मला अधिक प्रिय वाटेल.
इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे। किं पुनर्दश वर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता
हा शोक मी एक क्षणही सहन करू शकत नाही—मग दुःखी अवस्थेत चक्क चौदा वर्षे कशी सहन करणार?
इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु। चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम्
अशी ती दुःखाने व्याकुळ होऊन, करुण रडत राहिली आणि आपल्या पतीला घट्ट मिठी मारून मोठ्याने रडू लागली.
सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना। चिरसंनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः
अनेक वेदनादायक शब्दांनी जखमी झाल्यासारखी, जणू एखादी हत्तीण बाणांनी जखमी झाली आहे, तशी ती दीर्घकाळ आवरलेले अश्रू अग्नीप्रमाणे बाहेर सोडू लागली.
तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसम्भवम्। नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम्
तिच्या डोळ्यांतून, जणू कमळातून पाणी वाहावं तसं, तिच्या दुःखातून उमटलेलं स्फटिकासारखं निर्मळ पाणी ओघळू लागलं.
तत्सितामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्। पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम्
चंद्रासारखं शुभ्र आणि स्वच्छ, मोठ्या डोळ्यांचं तिचं मुख, अश्रूंनी कोरडं पडलं, जणू जल निघून गेलेलं कमळच.
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्। उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा
रामाने तिला दुःखाने बेशुद्ध झाल्यासारखी वाटणारी, आपल्या बाहूंमध्ये घट्ट धरली आणि तिला धीर देणारी शब्दं सांगितली.
न देवि बत दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये। नहि मेऽस्ति भयं किंचित् स्वयम्भोरिव सर्वतः
देवी, खरं सांगतो, दुःखासोबत स्वर्गही मला आवडत नाही; मला कुठलाही भीती वाटत नाही, जसा स्वयंभूला कधीच काही भीती नसते.
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने। वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे
हे शुभ्र मुखवाली, तुझे सर्व इच्छित जाणून न घेता, मला जंगलात राहणं आवडत नाही, जरी मी तुला पूर्णपणे वाचवू शकत असलो तरी.
यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि। न विहातुं मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा
मैथिली, तू माझ्यासोबत वनवासासाठीच निर्माण झाली आहेस, म्हणून माझं तुझ्यावरचं प्रेम, जसं स्वतःवर असतं, तसंच आहे आणि ते मी कधीच सोडू शकत नाही.
न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि। वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपबृंहितम्
जनकनंदिनी, जर वडिलांनी दिलेली आणि सत्याने मजबूत केलेली आज्ञा मला बांधून ठेवत नसती, तर मी कधीच वनात गेलो नसतो.
एष धर्मश्च सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता। आज्ञां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे
सुंदर नितंब असलेल्या स्त्री, वडील आणि आई यांचं ऐकणं हाच खराखुरा धर्म आहे. त्यांची आज्ञा मोडून मी जगूच शकणार नाही.
अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते। स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम्
आई, वडील आणि गुरु हे आपल्या हातात असताना, त्यांच्या ऐक्याला सोडून, आपल्या हातात नसलेल्या नशिबाची पूजा कशी करावी?
यत्र त्रयं त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि। नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते
शुभ नेत्र असलेल्या स्त्री, जिथे हे तिघे असतात, तिथे पृथ्वीवर जणू तीनही लोकांचा पावित्र्य असतं; त्यासारखं दुसरं काहीच नाही, म्हणून त्यांचा सन्मान करावा.
न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणाः। तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता
सीते, सत्य, दान, सन्मान किंवा मोठ्या दक्षिणेसह यज्ञ—हे काहीही वडिलांची सेवा करण्याइतके प्रभावी नाहीत.
स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्या पुत्राः सुखानि च। गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किंचिदपि दुर्लभम्
गुरुची सेवा मनापासून केली, तर स्वर्ग, धन, धान्य, विद्या, मुले आणि सुख—यापैकी काहीही मिळवणं अशक्य नाही.
देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकांस्तथापरान्। प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः
जे लोक आई-वडिलांच्या सेवेला सर्वश्रेष्ठ मानतात, ते महान आत्मे देव, गंधर्व, गो-लोक आणि ब्रह्मलोकही प्राप्त करतात.
स मा पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः। तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः
माझे वडील सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर चालत मला जसं सांगतात, तसंच वागायचं मी ठरवलं आहे; कारण हाच सनातन धर्म आहे.
मम सन्ना मतिः सीते नेतुं त्वां दण्डकावनम्। वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता
सीते, मी तुला दंडकारण्यात घेऊन जाण्याचा निश्चय केला आहे; म्हणून तूही ठाम राहून माझ्या मागे ये आणि तिथे माझ्यासोबत रहा.
सा हि दिष्टानवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे। अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव
दोषरहित अंग असलेल्या मदिर नेत्रांच्या स्त्री, तू वनवासासाठीच ठरवली गेली आहेस; म्हणून, भीरू, माझ्या मागे ये आणि धर्मात माझी सोबती हो.
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च। व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्
सीते, तुझा हा निश्चय माझ्यासाठी आणि तुझ्या कुलासाठी सर्वार्थाने योग्य आहे; सुंदर स्त्री, तुझा हा निर्णय फारच वाखाणण्यासारखा आहे.
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः। नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते
शुभ नितंब असलेल्या स्त्री, वनवासासाठी योग्य अशा तयारीला सुरुवात कर; आता, सीते, तुझ्याशिवाय मला स्वर्गही आवडत नाही.
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्। देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च मा चिरम्
ब्राह्मणांना दागिने आणि भिक्षुकांना जेवण दे; जे मागतात त्यांना दे, आणि लवकर कर, वेळ दवडू नकोस.
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च। रमणीयाश्च ये केचित् क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः
सर्व मौल्यवान दागिने, उत्तम वस्त्रं आणि खेळण्यासाठी असलेली जी काही सुंदर वस्तू आहेत—
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च। देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्
शय्या, वाहने आणि माझ्या इतर सर्व वस्तू—हे सर्व आधी ब्राह्मणांना दे, मग आपल्या सेवकांना वाट.