वाल्मीकिरामायणम्

उवाचापि प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी। वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया

दुःखाने भरलेली असूनही, ती जणू आनंदी असल्यासारखी बोलली; तिच्या शब्दांत केवळ बोलणे होते, मनातील भावना नव्हती.

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी। अवदत् पुत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम्

मुलाच्या डोक्यावर वाकून, त्याचे मस्तक हुंगून आणि मिठी मारून, कीर्तीशाली आई म्हणाली, 'राम, तुझ्या इच्छेप्रमाणे सुखाने जा.'

अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्। पश्यामि त्वां सुखं वत्स संधितं राजवर्त्मसु

'माझ्या लेकरा, सर्व सुख मिळवून, निरोगीपणे, पुन्हा अयोध्येत राजमार्गावर चालताना मी तुला पाहू दे.'

प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतितानना। द्रक्ष्यामि त्वां वनात् प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम्

'सर्व दुःखाचे विचार नाहीसे होऊन, आनंदाने उजळलेले माझे तोंड, मी तुला वनातून परत आलेला, पूर्ण चंद्रासारखा, पाहीन.'

भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्। द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः

'पुन्हा एकदा मी तुला शुभ आसनावर बसलेला, वनवासातून परत आलेला आणि वडिलांचे वचन पूर्ण केलेला पाहीन.'

मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः। वध्वाश्च मम नित्यं त्वं कामान् संवर्ध याहि भोः

'वनवासातून परत येऊन, मंगलांनी युक्त होऊन, नेहमी माझ्या सूनबाईच्या इच्छा पूर्ण कर आणि पुढे जा, बाळा.'

मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः। अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि कांक्षन्तु दिशश्च राघव

'शिवासह देवगण, महर्षी, भूतगण, सुर आणि नाग, ज्यांची मी पूजा केली, ते आणि दिशा, राघवा, तुझ्या वनवासासाठी सदैव तुझे कल्याण करो.'

अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि। प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे

डोळ्यांतून ओघळणाऱ्या अश्रूंनी, विधिप्रमाणे सर्व शुभकृत्ये पूर्ण करून, तिने राघवाची प्रदक्षिणा केली आणि पुन्हा पुन्हा त्याच्याकडे पाहून मिठी मारली.

तया हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः। जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया

त्या राणीने प्रदक्षिणा केल्यावर, महायशस्वी राघवाने पुन्हा पुन्हा आईचे पाय धरले आणि तिच्या तेजाने उजळून, तो सीतेच्या निवासाकडे गेला.

thumb|षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥२-

श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील हा सव्वीसावा अध्याय आहे.

अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम्। कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः

रामाने कौसल्येला वंदन करून, वनात जाण्याचा निर्धार केला आणि आईची परवानगी घेऊन, धर्माच्या मार्गावर ठाम राहिला.

विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्। हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया

राजपुत्र राम राजमार्गावरून जात असताना, आजूबाजूला लोकांनी भरलेल्या रस्त्यावर त्याच्या गुणांनी सगळ्यांच्या हृदयाला स्पर्श झाला.

वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी। तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्

पण वैदेही, तपस्विनी, हे काहीच ऐकू शकली नाही; तिच्या मनात फक्त रामाच्या युवराज्याभिषेकाचाच विचार होता.

देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना। अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्री प्रतीक्षति

ती राजकन्या, आपली देवकार्ये करून, कृतज्ञतेने आणि आनंदाने, राजधर्मांची जाण ठेवून, पुढील घडामोडीची वाट पाहत बसली होती.

प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम्। प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः

नंतर राम आपल्या सुंदर सजवलेल्या घरात गेला, तिथे आनंदी लोकांनी घर भरले होते, आणि तो लाजेने थोडा खाली मान घालून उभा राहिला.

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्। अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्

तेव्हा सीता घाईने उठली आणि थरथरत आपल्या पतीला पाहिले, जो दुःखाने व्याकुळ झाला होता आणि चिंता मनात धरून बसला होता.

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्। तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः

तीला पाहून, तो धर्मनिष्ठ राम मनातील दुःख लपवू शकला नाही आणि त्यामुळे त्याचा चेहरा अधिकच उदास दिसू लागला.

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्। आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो

त्याचा रंग फिकट झालेला, घामाने ओलावलेला आणि मनात राग नसलेला चेहरा पाहून, दुःखाने व्याकुळ झालेली सीता म्हणाली, "हे प्रभो, हे काय घडले आहे?"

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्येण राघव। प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः

"आज गुरुवारी, पुष्य नक्षत्र असलेल्या शुभ दिवशी, विद्वान ब्राह्मणांनी सांगितले आहे, तरीही, हे राघव, तुझे मन का अस्वस्थ आहे?"

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च। आवृतं वदनं वल्गु च्छत्रेणाभिविराजते

"समुद्राच्या फेसासारख्या पांढऱ्या छत्र्याखाली तुझे सुंदर मुख नेहमी शोभून दिसते, पण आज तसे काहीच दिसत नाही."

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्

"चंद्र आणि हंसासारख्या शुभ्र दोन प्रमुख चामरांनी तुझे कमळासारखे डोळे असलेले मुख आज वाऱ्याने शीतल होत नाही."

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ। स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः

"वक्तृत्ववान गायक आणि स्तुतिकर्ते, आनंदाने तुला मंगल शब्दांनी गौरवायला आज आलेले नाहीत, ना सूत आणि मागध लोकही काही म्हणताना दिसतात."

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः। मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः

"वेदपारंगत ब्राह्मण तुझ्या डोक्यावर मध आणि दही, अभिषेकासाठी, विधिप्रमाणे घालत नाहीत."

न त्वां प्रकृतयः सर्वाः श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः। अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा

"सर्व नगरवासी आणि गटप्रमुख, सजून-धजून, तुला सोबत जायला उत्सुक नाहीत, ना गावकरी आणि शहरातील लोकही."

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः। मुख्यः पुष्परथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः

"चार वेगवान, सोन्याने सजवलेल्या घोड्यांनी जोडलेली तुझी सुंदर पुष्परथ, नेहमीप्रमाणे तुझ्या पुढे का जात नाही?"

न हस्ती चाग्रतः श्रीमान् सर्वलक्षणपूजितः। प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः

"सर्व शुभ चिन्हांनी सन्मानित, काळ्या मेघासारखा किंवा पर्वतासारखा तुझा तेजस्वी हत्ती, प्रवासात तुझ्या पुढे दिसत नाही, हे वीर."

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन। भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरःसरम्

"सोन्याने सजवलेले सुंदर भद्रासन, तुझ्या पुढे ठेवलेले, आणि तू वीर म्हणून अग्रेसर जातोस, असे दृश्य मला आज दिसत नाही."

अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव। अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते

राज्याभिषेकाची तयारी झाली असताना, तुझ्या चेहऱ्यावर हे काय आहे? तुझा चेहरा वेगळाच दिसतोय, आणि आनंदही दिसत नाही.

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः। सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्

ती अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, रघुकुळाचा आनंद राम म्हणाला, "सीते, माझे वडील मला आता वनात पाठवत आहेत."