क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम्। गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद् विवास्यते
हे ऐकून कोण विश्वास ठेवेल, आणि कोणाला भीती वाटणार नाही, की गुणवान आणि राजाचा लाडका काकुत्स्थकुळातील पुत्र वनवासाला जात आहे?
नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन्। लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि
खरंच, या जगात नियतीच सर्वांना चालवते; म्हणूनच सर्वांना प्रिय असलेला राम, तू आता वनात जात आहेस.
अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः। विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः
हा वारा, जो जणू तुझ्या आत्म्यासारखा आहे, मला केवळ विलापाचा दुःख देतो, माझ्या रडण्याने आणि अश्रूंनी जणू दुःखाच्या अग्नीत आहुती टाकतो.
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः। कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः
तुझ्या जाण्याच्या चिंतेतून निर्माण झालेला या मोठ्या चिंता-अश्रूंचा धूर, माझ्या मुला, मला अधिकच कृश करेल आणि नि:श्वासांच्या थकव्याने माझे दुःख वाढेल.
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्। प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानुर्हिमात्यये
माझ्या मुला, तुझ्याविना इथे मला हा प्रचंड शोकाचा अग्नि जाळून टाकेल, जसा हिवाळ्यानंतर सूर्य झाडांच्या फांद्या जाळतो.
कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति। अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि
जशी गाय आपल्या वासराला पाठलाग करते, तशीच मीही, माझ्या मुला, तू जिथे जाशील तिथे तुझ्या मागे येईन.
यथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः। श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्
आईने असे बोललेले ऐकून, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने, दुःखाने भरलेल्या आईला उत्तर दिले.
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते। भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति
कैकेयीने फसवलेला आणि मी वनात गेल्यावर तुझ्याद्वारे सोडून दिलेला राजा, नक्कीच जगू शकणार नाही.
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः। स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः
स्त्रीने आपल्या पतीचा त्याग करणं हे फारच निर्दयी कृत्य आहे; असं वागणं, अगदी मनातसुद्धा, तुझ्याकडून कधीही होऊ नये, कारण ते निंदनीय आहे.
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः। शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः
जोपर्यंत माझे वडील, काकुत्स्थ वंशातील आणि जगाचे स्वामी, जिवंत आहेत, तोपर्यंत त्यांची सेवा करावी; कारण हाच खरा आणि शाश्वत धर्म आहे.
एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्
रामाने असं सांगितल्यावर, शुभदर्शना कौसल्या आपल्या निष्कलंक पुत्रावर अत्यंत प्रसन्न होऊन म्हणाली, 'तसं होवो.'
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः। भूयस्तामब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्
राम, धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, असं बोलून पुन्हा आपल्या फार दुःखी आईला म्हणाला.
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः। राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः
आपण दोघांनीही वडिलांचं वचन पाळलं पाहिजे; कारण राजा हा सर्वांचा पती, गुरु, श्रेष्ठ, स्वामी आणि प्रभू आहे.
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च। वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव
पण या मोठ्या वनात पंधरा वर्षं आनंदाने घालवून, मग मी तुझ्या इच्छेनुसार राहीन.
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा। उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला
पुत्राने असं सांगितल्यावर, मुलावर अत्यंत प्रेम करणारी कौसल्या, डोळ्यांत अश्रू भरून, मोठ्या वेदनेने बोलली.
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्। नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव
राम, या माझ्या इतर पत्नींच्या मध्ये मला राहणं सहन होत नाही; काकुत्स्था, मला सुद्धा वनात घेऊन चल, जशी एखादी रानम्हैस जाते.
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितरपेक्षया। तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत्
जर तुझ्या मनाने वडिलांच्या इच्छेखातर जाण्याचं ठरवलं असेल, तर अश्रूंनी भरलेल्या आईला राम सुद्धा रडत म्हणाला.
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च। भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः
जिवंत असलेल्या स्त्रीसाठी तिचा पतीच दैवत आणि स्वामी असतो; आज आपल्यासाठी राजा हा खरा प्रभू आहे.
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता। भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः
आपण अनाथ नाही, कारण बुद्धिमान राजा, लोकांचा स्वामी, आपला आहे; आणि भरत सुद्धा धर्मात्मा असून सर्वांना प्रेमाने बोलतो.
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता। व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा
नेहमी वृद्ध राजासाठी हिताचं वागावं; जी स्त्री व्रत आणि उपवासात रमते, तीच खरी श्रेष्ठ आहे.
भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्। भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्
पतीचं ऐकत नाही ती स्त्री संकटात सापडते; पण पतीची सेवा करणारी स्त्री उत्तम स्वर्ग मिळवते.
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्। शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता
जरी एखादी स्त्री नमस्कार करत नसेल किंवा देवपूजा सोडली असेल, तरी तिने पतीच्या प्रिय आणि हिताच्या सेवेतच आनंद मानावा.
एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः। अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः
स्त्रीचा हा धर्म कायमचा आहे, वेदात आणि लोकात सांगितला आहे, आणि अग्निकर्मात व सत्पुरुषांनी देवतेसुद्धा नेहमी पाळतात.
पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः। एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी
देवी, माझ्या साठी देवांची पूजा कर आणि ब्राह्मणांचा सन्मान कर; अशा रीतीने, माझ्या परत येण्याची वाट पाहत राहा.
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता। प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति
नियमित, संतुलित आहार घेऊन, पतीच्या सेवेत रममाण राहिलीस तर, मी परतल्यावर तुला तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील.
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्। एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा
जर धर्मनिष्ठ श्रेष्ठ पुरुष आपलं आयुष्य टिकवतो—असं रामाने सांगितल्यावर, तिच्या डोळ्यांत अश्रू भरले—
कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्। गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक
कौसल्या आपल्या मुलाच्या दुःखाने व्याकुळ झाली आणि रामाला म्हणाली, "माझ्या मनाला तुझ्या जाण्याची कल्पनाही सहन होत नाही, बाळा."
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः। गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो
हे वीर, काळाचा प्रवाह कोणाच्याही हातात नसतो; तो थांबवताच येत नाही. म्हणून जा, माझ्या मुला, एकाग्रतेने आपला मार्ग चाल आणि नेहमीच तुझ्यावर शुभेच्छा असू देत.
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा। प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते। पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम्
तू परत आलास की मी सगळ्या थकव्यापासून मुक्त होईन; हे महाभाग, व्रत पूर्ण करून, पित्याचं ऋण फेडून, तू घरी परत आलास की मी अत्यंत आनंदाने शांत झोप घेईन.
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि। यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव
मृत्यूचा मार्ग या जगात नेहमीच समजायला कठीण असतो, मुला. जो कोणी तुला काही सांगतो, हे राघव, माझं बोलणं लक्षात ठेव.