अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्। अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्
पुढून डोळ्यांनी भावाकडे पाहत तो म्हणाला, 'तुझ्या मनात जो मोठा गोंधळ निर्माण झाला आहे, तो काहीच कारण नसताना झाला आहे.'
धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया। कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति
धर्मभंगाची भीती आणि लोक काय म्हणतील याचा अति विचार करून, तुझ्यासारखा स्थिरचित्त माणूस असं बोलूच कसा शकतो?
यथा ह्येवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः। किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि
तू इतका धाडसी क्षत्रिय असूनही, दैवाला इतकं दुर्बल आणि दयनीय का म्हणतोस?
पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते। सन्ति धर्मोपधासक्ता धर्मात्मन् किं न बुध्यसे
त्यांच्यात काही वाईट हेतू असू शकतो, असं तुला का वाटत नाही? काही लोक धर्माचं नाटक करतात — हे तुला समजत नाही का?
तयोः सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः। यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव। तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद् वरः प्रकृतश्च सः
त्यांचा स्वभाव खरंच चांगला आणि निःस्वार्थ असता, तर राघव, तो वर त्यांना आधीच मिळाला असता आणि तो योग्यही असता.
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्। नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि
लोकांना नको असलेलं दुसऱ्याचं अभिषेककार्य सुरू झालंय, हे मी सहन करू शकत नाही, वीर — याबद्दल मला माफ कर.
येनैवमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते। सोऽपि धर्मो मम द्वेष्यो यत्प्रसङ्गाद् विमुह्यसि
हे महाबुद्धी, ज्यामुळे तुझ्या मनात शंका आली, तो धर्मही मला नकोसा वाटतो, कारण त्याने तुला गोंधळात टाकलं आहे.
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः। करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्
तू स्वतःच्या कृतीने कैकेयीच्या इच्छेने वडिलांचं अधर्मयुक्त आणि निंदनीय वचन कसं पाळू शकतोस?
यदयं किल्बिषाद् भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते। जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः
ही फूट वाईट हेतूने निर्माण झाली असतानाही, तू ती ओळखत नाहीस; त्यामुळे मला दुःख होतं आणि तुझा धर्माचा हट्ट इथे निंदनीय आहे.
तवायं धर्मसंयोगो लोकस्यास्य विगर्हितः। मनसापि कथं कामं कुर्यात् त्वां कामवृत्तयोः। तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः
तुझा हा धर्मनिष्ठेपणा लोकांना आवडत नाही; नेहमीच स्वतःचा फायदा पाहणाऱ्या आणि शत्रू असलेल्या, तरीही वडील-माता म्हणवून घेणाऱ्यांची सेवा तू मनातही कशी करू शकतोस?
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्। तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते
तुझा निश्चय आणि त्यांची इच्छा जरी दैवाने ठरवलेली असली, तरीही तुला ती दुर्लक्षित करायला हवी होती; पण तेही मला पसंत नाही.
विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते। वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते
जो कमकुवत आणि निर्बल असतो तोच दैवाच्या मागे लागतो; पण खरे वीर, स्वतःचा सन्मान राखणारे, दैवापुढे झुकत नाहीत.
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्। न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति
जो मनुष्य आपल्या प्रयत्नाने नशिबावर मात करू शकतो, तो नशिबामुळे संकट आले तरी कधीही खचत नाही.
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च। दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति
आज लोकांना नशिबाची आणि मानवी प्रयत्नांची खरी ताकद दिसेल; आज नशिब आणि प्रयत्न यातील फरक स्पष्ट होईल.
अद्य मे पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः। यैर्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्
आज माझ्या प्रयत्नाने नशिबावर विजय मिळवलेला लोक पाहतील—ज्यांनी तुझ्या राज्याभिषेकाला नशिबामुळे अडथळा आलेला पाहिला होता.
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदजलोद्धतम्। प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये
जसा मदाने उन्मत्त झालेला आणि अंकुशानेही न थांबणारा हत्ती असतो, तसंच मी नशिबाचा पाठलाग करून, माझ्या प्रयत्नाने त्याला परतवून लावीन.
लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्। न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता
आज सर्व लोकपाल मिळून किंवा तिन्ही लोक मिळूनही तुझा राज्याभिषेक थांबवू शकणार नाहीत, राम; मग तुझ्या वडिलांची काय कथा.
यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः। अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा
राजा, ज्यांनी तुझं वनवास ठरवलं, तेच आता चौदा वर्षं वनात राहतील.
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा। प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम
जो आपल्या सामर्थ्याने गर्वित असतो, त्याच्या पुढे नशिबाची ताकद काहीच नाही; माझ्या प्रखर प्रयत्नाने शत्रूला दुःख मिळेल.
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्। आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि
हजारो वर्षं राज्य केल्यावर आणि आर्यपुत्रांनी प्रजेला सांभाळल्यावरच तुला वनवास घ्यावा, आत्ता नव्हे.
पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासोऽभिधीयते। प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने
पूर्वीच्या राजर्षींच्या पद्धतीनुसार, प्रजेला आपल्या मुलांकडे सोपवून, त्यांनी आपल्या मुलांसारखी काळजी घेतल्यावरच वनवास घ्यावा असं सांगितलं आहे.
स चेद् राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया। नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि
पण जर तुला, धर्मात्मा राम, अनेक राजपुत्रांमुळे राज्यात गोंधळ होईल म्हणून राज्य नकोसे वाटत असेल—
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्। राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्
मी तुला वचन देतो, वीर, की मी वीरलोकाची इच्छा करणार नाही; मी तुझं राज्य समुद्राच्या काठासारखं जपीन.
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव। अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्
मंगल विधीने राज्याभिषेक कर आणि तिथे लक्ष दे; मी एकटाच इतर राजांच्या आगीला रोखून धरिन.
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे। नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः
हे दोन्ही हात शोभेसाठी नाहीत, धनुष्य सजावटीसाठी नाही; माझं मस्तकबंध सौंदर्यासाठी नाही आणि बाण केवळ दाखवण्यासाठी नाहीत.
अमित्रमथनार्थाय सर्वमेतच्चतुष्टयम्। न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम
हे चारही—हात, धनुष्य, मस्तकबंध आणि बाण—शत्रूचा नाश करण्यासाठी आहेत; आणि मी शत्रूकडून काहीही जास्त अपेक्षा करत नाही.
असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा। प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये
विजेसारख्या चमकणाऱ्या, धारदार तलवारीने शस्त्र घेतल्यावर, वज्रधारी शत्रूही माझ्याशी तुलनेत नाही.
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे। हस्त्यश्वरथिहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही
माझ्या तलवारीच्या प्रहाराने हत्ती, घोडे, रथी आणि सैनिकांचे डोके, हात, पाय आणि मांड्या जमिनीवर पडतील, आणि पृथ्वी अगम्य होईल.
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाग्नयः। पतिष्यन्ति द्विषो भूमौ मेघा इव सविद्युतः
माझ्या तलवारीच्या धारेला लागून, शत्रू जणू वीजेसह मेघासारखे जळत खाली पडतील.
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने। कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते
माझ्या बोटांना गोधडीचे संरक्षण, हातात धनुष्य आणि बाण असताना, मी पुरुषांच्या मध्ये उभा असताना, कोण पुरुष स्वतःला खरा पुरुष म्हणू शकेल?