हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्। कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम्
मी माझ्या वृद्ध वडिलांना, ज्यांचं मन कैकेयीवर आहे, जे दयनीय, बालिश आणि वृद्धत्वामुळे निंदनीय आहेत, त्यांना मारीन.
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा
महात्मा लक्ष्मणाची ही वाक्यं ऐकून, शोकाने भरलेली आणि रडणारी कौसल्या रामाला म्हणाली.
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः
माझ्या दुसऱ्या पत्नीने चुकीचे बोलले म्हणून, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मला सोडून तू इथून जाऊ नकोस.
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्
तुला धर्माची ओळख आहे आणि तू नेहमी धर्माचं पालन करायला इच्छितोस; म्हणून, इथे राहून माझी सेवा कर आणि श्रेष्ठ धर्म पाळ.
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः
स्वतःच्या घरी राहून, आईची सेवा करणारा पुत्र — असा कठोर तप करणारा काश्यप स्वर्गाला गेला.
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्। त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्
राजाला जसा तू आदराने मान देतोस, तसाच मला ही द्यावा लागेल; त्यामुळे मी तुला परवानगी देत नाही — इथून वनात जाऊ नकोस.
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्
तुझ्यापासून वेगळं होणं मला ना जगण्यात अर्थ आहे, ना सुखात; तुझ्यासोबत राहून गवत खाणं देखील मला जास्त प्रिय आहे.
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम्
जर तू मला, दुःखाने व्याकुळ असलेल्या मला सोडून वनात गेलास, तर मी इथे उपवास करून प्राण सोडीन; कारण तुझ्याशिवाय मला जगता येणार नाही.
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः
मग पुत्रा, तुला सर्वत्र प्रसिद्ध असं नरक मिळेल, जसं अधर्माने समुद्राला — नद्यांचा स्वामी — ब्रह्महत्येचं पाप लागलं.
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्
आई कौसल्या अशा प्रकारे दुःखी होऊन रडत असताना, धर्मनिष्ठ रामाने धर्माला धरून तिला उत्तर दिलं.
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्
माझ्या वडिलांचं वचन मोडण्याची माझ्यात ताकद नाही; मी तुला हात जोडून विनंती करतो — मला वनात जाण्याची परवानगी दे.
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा। गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता
एक ऋषी, वडिलांचं वचन पाळताना आणि वनात राहून, जाणूनबुजून गायीचं वध केला — तो म्हणजे ज्ञानी कंडू.
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः
आपल्या वंशात, पूर्वी सगर राजाच्या आज्ञेने त्याच्या मुलांनी पृथ्वी खणली आणि मोठं संहार घडलं.
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात्
जमदग्नीच्या रामाने, वडिलांच्या आज्ञेसाठी, स्वतःच्या आई रेणुकेचा वनात कुऱ्हाडीने वध केला.
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्
हे देवी, अशा देवतुल्य पुरुषांनी आणि इतर अनेकांनी वडिलांचं वचन निर्भयपणे पाळलं; मीही वडिलांना प्रिय असं करेन.
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः
हे देवी, वडिलांचं वचन पाळणं फक्त मीच करतो असं नाही; मी ज्यांचा उल्लेख केला, त्यांनीही ते केलं आहे.
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते
मी तुझ्याविरुद्ध किंवा नवीन असा धर्म चालवत नाही; हा मार्ग पूर्वजांनी मान्य केलेला आहे आणि मी तोच अनुसरतो.
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते
म्हणून, हे काम मला या पृथ्वीवर नक्कीच करावं लागेल; कारण वडिलांचं वचन पाळून कधीच कुणाचं नुकसान होत नाही.
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
आईला असं सांगून, सर्व धनुर्धारींपैकी श्रेष्ठ आणि उत्तम वक्ता असलेल्या रामाने पुन्हा लक्ष्मणाला संबोधलं.
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्
लक्ष्मणा, मला तुझं अपूर्व प्रेम, धाडस, स्थैर्य आणि तुझं अडथळा न होणं हे सर्व माहीत आहे.
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च
माझ्या आईला, शुभ लक्षण असलेल्या तिला, फार मोठं आणि अपरिमित दुःख झालं आहे, कारण तिला सत्य आणि संयम यांचा अर्थ समजला नाही.
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम्
या जगात धर्म हा सर्वात मोठा आहे, आणि सत्य हे धर्मावरच आधारलेलं आहे. माझ्या वडिलांनी दिलेला हा आदेशही धर्मावर आधारलेला आणि श्रेष्ठ आहे.
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा। न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता
वीर, वडिलांचं, आईचं किंवा ब्राह्मणाचं वचन दिलं की, धर्मावर चालणाऱ्याने ते वचन व्यर्थ सोडू नये.
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्। पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः
म्हणून मी पुन्हा या आज्ञेचं उल्लंघन करू शकत नाही; कारण, वीर, वडिलांच्या वचनामुळेच कैकेयीने मला हे सांगितलं आहे.
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्। धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्
म्हणून, तू कर्तव्यावर आधारलेला हा तुझा निश्चय सोड आणि धर्माचा आधार घे. कठोरपणा नको, माझ्या मनाप्रमाणे तुझं मन वळू दे.
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः
असं म्हणून लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ, प्रेमापोटी, हात जोडून आणि डोकं झुकवून पुन्हा कौसल्येला म्हणाला.
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्। शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे
माते, मी इथून वनात जाणार आहे, मला परवानगी दे. माझ्या प्राणांइतकी तू मला प्रिय आहेस; माझ्यासाठी शुभ आशीर्वाद दे.
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्। ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम्
मी माझं वचन पूर्ण करून पुन्हा वनातून नगरीत परत येईन, जसं पूर्वी राजर्षी ययाति स्वर्ग सोडून पुन्हा गेला तसं.
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः। वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः
आई, तुझं दुःख मनात धर आणि रडू नकोस. मी वडिलांचं वचन पाळून वनवासातून परत येईन.
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः
तू, मी, वैदेही, लक्ष्मण आणि सुमित्रा — आपल्याला वडिलांच्या आज्ञेचं पालन करावंच लागेल; हाच सनातन धर्म आहे.