मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः
राघवा, मी धनुष्य घेऊन तुझ्या बाजूला उभा असताना, तुला जपताना, मृत्यू जसा समोर उभा राहतो तसा, कोण तुला काही करू शकतो?
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये
मनुष्यश्रेष्ठा, जर अयोध्या आपल्यावर रागावली, तर मी ती संपूर्ण नगरी तिखट बाणांनी माणसाविना करीन.
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति। सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते
जो कोणी भरताच्या बाजूने असेल किंवा त्याच्या हिताची इच्छा करेल, त्यांना मी सगळ्यांना मारीन, कारण नेहमीच सौम्य लोकांचा तिरस्कार होतो.
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि
जर आपल्या वडिलांना कैकेयीने प्रोत्साहन दिलं आणि ते आपल्यावर खूष नाहीत, शत्रू झाले, तर त्यांना निःसंकोच मारावं, मारावं खरंच.
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्
गुरु असला तरी, जर तो गर्विष्ठ असेल, योग्य-अयोग्य कळत नसेल, चुकीच्या मार्गावर गेला असेल, तर त्याला शिस्त लावणं आवश्यकच आहे.
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम। दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव
शत्रूंच्या नाश करणारा, कोणत्या बळावर किंवा कारणावर आधारून तो हे मिळालेलं भाग्य कैकेयीला द्यायचं ठरवतो?
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन
तुझ्याशी आणि माझ्याशी शत्रुत्व करून, त्याच्याकडे कोणती शक्ती आहे की तो ही श्री भरताला देईल?
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे
देवी, माझ्या मनापासून मी माझ्या भावावर प्रेम करतो; सत्य, माझं धनुष्य आणि मी केलेल्या यज्ञावर शपथ घेतो.
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय
रामा जर प्रज्वलित अग्नीत किंवा अरण्यात गेला, तर देवी, मी त्याच्या आधी तिथे जाईन, हे तू जाण.
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु
माझ्या सामर्थ्याने मी तुझे दुःख दूर करीन, जसं उगवता सूर्य अंधार घालवतो; देवी, माझं शौर्य तू आणि राघव पाहो.
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्। कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम्
मी माझ्या वृद्ध वडिलांना, ज्यांचं मन कैकेयीवर आहे, जे दयनीय, बालिश आणि वृद्धत्वामुळे निंदनीय आहेत, त्यांना मारीन.
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा
महात्मा लक्ष्मणाची ही वाक्यं ऐकून, शोकाने भरलेली आणि रडणारी कौसल्या रामाला म्हणाली.
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः
माझ्या दुसऱ्या पत्नीने चुकीचे बोलले म्हणून, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मला सोडून तू इथून जाऊ नकोस.
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्
तुला धर्माची ओळख आहे आणि तू नेहमी धर्माचं पालन करायला इच्छितोस; म्हणून, इथे राहून माझी सेवा कर आणि श्रेष्ठ धर्म पाळ.
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः
स्वतःच्या घरी राहून, आईची सेवा करणारा पुत्र — असा कठोर तप करणारा काश्यप स्वर्गाला गेला.
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्। त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्
राजाला जसा तू आदराने मान देतोस, तसाच मला ही द्यावा लागेल; त्यामुळे मी तुला परवानगी देत नाही — इथून वनात जाऊ नकोस.
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्
तुझ्यापासून वेगळं होणं मला ना जगण्यात अर्थ आहे, ना सुखात; तुझ्यासोबत राहून गवत खाणं देखील मला जास्त प्रिय आहे.
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम्
जर तू मला, दुःखाने व्याकुळ असलेल्या मला सोडून वनात गेलास, तर मी इथे उपवास करून प्राण सोडीन; कारण तुझ्याशिवाय मला जगता येणार नाही.
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः
मग पुत्रा, तुला सर्वत्र प्रसिद्ध असं नरक मिळेल, जसं अधर्माने समुद्राला — नद्यांचा स्वामी — ब्रह्महत्येचं पाप लागलं.
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्
आई कौसल्या अशा प्रकारे दुःखी होऊन रडत असताना, धर्मनिष्ठ रामाने धर्माला धरून तिला उत्तर दिलं.
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्
माझ्या वडिलांचं वचन मोडण्याची माझ्यात ताकद नाही; मी तुला हात जोडून विनंती करतो — मला वनात जाण्याची परवानगी दे.
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा। गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता
एक ऋषी, वडिलांचं वचन पाळताना आणि वनात राहून, जाणूनबुजून गायीचं वध केला — तो म्हणजे ज्ञानी कंडू.
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः
आपल्या वंशात, पूर्वी सगर राजाच्या आज्ञेने त्याच्या मुलांनी पृथ्वी खणली आणि मोठं संहार घडलं.
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात्
जमदग्नीच्या रामाने, वडिलांच्या आज्ञेसाठी, स्वतःच्या आई रेणुकेचा वनात कुऱ्हाडीने वध केला.
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्
हे देवी, अशा देवतुल्य पुरुषांनी आणि इतर अनेकांनी वडिलांचं वचन निर्भयपणे पाळलं; मीही वडिलांना प्रिय असं करेन.
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः
हे देवी, वडिलांचं वचन पाळणं फक्त मीच करतो असं नाही; मी ज्यांचा उल्लेख केला, त्यांनीही ते केलं आहे.
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते
मी तुझ्याविरुद्ध किंवा नवीन असा धर्म चालवत नाही; हा मार्ग पूर्वजांनी मान्य केलेला आहे आणि मी तोच अनुसरतो.
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते
म्हणून, हे काम मला या पृथ्वीवर नक्कीच करावं लागेल; कारण वडिलांचं वचन पाळून कधीच कुणाचं नुकसान होत नाही.
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
आईला असं सांगून, सर्व धनुर्धारींपैकी श्रेष्ठ आणि उत्तम वक्ता असलेल्या रामाने पुन्हा लक्ष्मणाला संबोधलं.
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्
लक्ष्मणा, मला तुझं अपूर्व प्रेम, धाडस, स्थैर्य आणि तुझं अडथळा न होणं हे सर्व माहीत आहे.