भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्। व्यसनमुपनिशाम्य सा महत् सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी
तेव्हा ती असह्य दुःखाने व्याकुळ होऊन, राघवाकडे पाहत, खूप रडली, जशी एखादी अप्सरा आपल्या संकटात सापडलेल्या मुलाकडे पाहते.
thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥२-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एकविसावा सर्ग.
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्। उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः
कौसल्या, रामाची आई, अशा प्रकारे विलाप करत असताना, लक्ष्मणाने त्या वेळेला योग्य असे, दुःखी मनाने, तिला सांगितले.
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्। त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः
माझ्याही मनाला हे आवडत नाही, आर्ये, की राघवाने राजसंपत्ती सोडून, केवळ स्त्रीच्या शब्दामुळे, वनात जावं.
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः। नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः
वृद्ध आणि वासनांनी भरकटलेला राजा, जेव्हा त्याला सतत त्रास दिला जातो, तेव्हा तो काय बोलणार नाही?
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः
माझ्या मते त्याच्यात काहीही दोष नाही, किंवा असा काही अपराध नाही, ज्यासाठी राघवाला राज्यातून वनात पाठवावं.
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्
माझ्या दृष्टीने जगात असा कोणीही नाही, अगदी गुप्तपणे, मित्र असो वा दूर केलेला असो, जो त्याचा दोष सांगू शकेल.
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्। अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात्
जो मुलगा देवासारखा, सरळ, संयमी आणि शत्रूंवरही प्रेम करणारा आहे, त्याला कोण वडील कारण नसताना सोडून देईल?
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः। पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन्
राजाची चाल आठवण ठेवून, बाल्यावस्थेत गेलेल्या वडिलांशी कोण मुलगा राजासारखं वागेल?
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः। तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्
जोपर्यंत हे काही लोकांना कळलेलं नाही, तोपर्यंत हे गुपित माझ्यासोबत तुझ्या मनातच ठेव.
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः
राघवा, मी धनुष्य घेऊन तुझ्या बाजूला उभा असताना, तुला जपताना, मृत्यू जसा समोर उभा राहतो तसा, कोण तुला काही करू शकतो?
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये
मनुष्यश्रेष्ठा, जर अयोध्या आपल्यावर रागावली, तर मी ती संपूर्ण नगरी तिखट बाणांनी माणसाविना करीन.
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति। सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते
जो कोणी भरताच्या बाजूने असेल किंवा त्याच्या हिताची इच्छा करेल, त्यांना मी सगळ्यांना मारीन, कारण नेहमीच सौम्य लोकांचा तिरस्कार होतो.
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि
जर आपल्या वडिलांना कैकेयीने प्रोत्साहन दिलं आणि ते आपल्यावर खूष नाहीत, शत्रू झाले, तर त्यांना निःसंकोच मारावं, मारावं खरंच.
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्
गुरु असला तरी, जर तो गर्विष्ठ असेल, योग्य-अयोग्य कळत नसेल, चुकीच्या मार्गावर गेला असेल, तर त्याला शिस्त लावणं आवश्यकच आहे.
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम। दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव
शत्रूंच्या नाश करणारा, कोणत्या बळावर किंवा कारणावर आधारून तो हे मिळालेलं भाग्य कैकेयीला द्यायचं ठरवतो?
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन
तुझ्याशी आणि माझ्याशी शत्रुत्व करून, त्याच्याकडे कोणती शक्ती आहे की तो ही श्री भरताला देईल?
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे
देवी, माझ्या मनापासून मी माझ्या भावावर प्रेम करतो; सत्य, माझं धनुष्य आणि मी केलेल्या यज्ञावर शपथ घेतो.
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय
रामा जर प्रज्वलित अग्नीत किंवा अरण्यात गेला, तर देवी, मी त्याच्या आधी तिथे जाईन, हे तू जाण.
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु
माझ्या सामर्थ्याने मी तुझे दुःख दूर करीन, जसं उगवता सूर्य अंधार घालवतो; देवी, माझं शौर्य तू आणि राघव पाहो.
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्। कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम्
मी माझ्या वृद्ध वडिलांना, ज्यांचं मन कैकेयीवर आहे, जे दयनीय, बालिश आणि वृद्धत्वामुळे निंदनीय आहेत, त्यांना मारीन.
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा
महात्मा लक्ष्मणाची ही वाक्यं ऐकून, शोकाने भरलेली आणि रडणारी कौसल्या रामाला म्हणाली.
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः
माझ्या दुसऱ्या पत्नीने चुकीचे बोलले म्हणून, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मला सोडून तू इथून जाऊ नकोस.
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्
तुला धर्माची ओळख आहे आणि तू नेहमी धर्माचं पालन करायला इच्छितोस; म्हणून, इथे राहून माझी सेवा कर आणि श्रेष्ठ धर्म पाळ.
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः
स्वतःच्या घरी राहून, आईची सेवा करणारा पुत्र — असा कठोर तप करणारा काश्यप स्वर्गाला गेला.
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्। त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्
राजाला जसा तू आदराने मान देतोस, तसाच मला ही द्यावा लागेल; त्यामुळे मी तुला परवानगी देत नाही — इथून वनात जाऊ नकोस.
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्
तुझ्यापासून वेगळं होणं मला ना जगण्यात अर्थ आहे, ना सुखात; तुझ्यासोबत राहून गवत खाणं देखील मला जास्त प्रिय आहे.
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम्
जर तू मला, दुःखाने व्याकुळ असलेल्या मला सोडून वनात गेलास, तर मी इथे उपवास करून प्राण सोडीन; कारण तुझ्याशिवाय मला जगता येणार नाही.
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः
मग पुत्रा, तुला सर्वत्र प्रसिद्ध असं नरक मिळेल, जसं अधर्माने समुद्राला — नद्यांचा स्वामी — ब्रह्महत्येचं पाप लागलं.
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्
आई कौसल्या अशा प्रकारे दुःखी होऊन रडत असताना, धर्मनिष्ठ रामाने धर्माला धरून तिला उत्तर दिलं.