दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्
आपल्यासाठी ठेवलेले आसन स्वीकारून, जेवायला बोलावल्यावर, राघवाने थोडे हात जोडून आपल्या आईशी काही बोलले.
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे
स्वभावानेच नम्र आणि आदराने वाकलेला तो, निघण्याच्या तयारीत दंडकारण्यात जाण्याची परवानगी मागू लागला.
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च
देवी, तुला खरंच हे मोठं संकट ओढावलं आहे हे माहीत नाही; हे दु:ख तुझ्यासाठी, वैदेहीसाठी आणि लक्ष्मणासाठीही आहे.
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः
मी दंडकारण्यात जाणार आहे—मग या आसनाचा मला काय उपयोग? आता वनात राहण्याची वेळ माझ्यावर आली आहे.
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने। कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम्
चौदा वर्षं मी एकाकी जंगलात राहीन, कंद, मूळ आणि फळे खाऊन, ऋषीसारखा मांस सोडून जगेन.
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्
महान राजा भरताला युवराजपद देतो, आणि मला मात्र तपस्व्यासारखा दंडकारण्यात पाठवतो.
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्
सहा आणि आठ, म्हणजे चौदा वर्षं मी एकाकी जंगलात राहीन, वनातील फळं-मूळं खाऊन आपला उदरनिर्वाह करीन.
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता
जसा कुऱ्हाडीने तोडलेला सालाचा फांदी अचानक खाली पडतो, तशीच ती देवी आकाशातून पडलेल्या देवतेसारखी कोसळली.
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्
दु:खाची सवय नसलेल्या, केळीच्या खांबासारख्या पडलेल्या आपल्या आईला, रामाने शुद्ध हरपलेल्या अवस्थेत उचलायला सुरुवात केली.
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्। पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना
ती धुळीने माखलेली, दुःखी आणि अशक्तपणे उठलेली, प्रवाहात वाहून गेलेल्या घोडीसारखी दिसत होती; रामाने तिला हाताने स्पर्श केला.
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे
सुखाची सवय असलेली पण आता दु:खाने व्याकुळ झालेली ती, जवळ बसलेल्या राघवाला, लक्ष्मण ऐकत असताना, बोलू लागली.
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः
राघवा, जर तू माझ्या दुःखासाठी जन्मलाच नसतास, तर मी अपत्य नसल्यामुळे इतकं मोठं दु:ख पाहिलं नसतं.
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः। अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते
अपत्य नसलेल्या स्त्रीला एकच मानसिक वेदना असते—'माझं मूल नाही' ही खंत; दुसरं काही दु:ख नसतं, मुला.
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया
पतीच्या सामर्थ्यामुळे मला कधीच सुख किंवा सौख्य अनुभवायला मिळालं नाही; ते आपल्या मुलात तरी पाहायला मिळेल अशी आशा होती, राम.
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती
मी श्रेष्ठ असूनही, माझ्यापेक्षा कमी असलेल्या माझ्या सवतांच्या अनेक अप्रिय आणि हृदयाला वेदना देणाऱ्या गोष्टी आता ऐकाव्या लागतील.
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः
स्त्रियांसाठी या अनंत दुःख आणि आक्रोशापेक्षा दुसरं कोणतं मोठं दु:ख असू शकतं?
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि
तू जवळ असतानाही मला असंच दुर्लक्षित केलं गेलं; मग तू दूर गेल्यावर माझं काय होईल, बाळा? आता माझ्यासाठी मृत्यूच निश्चित आहे.
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता। परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा
मी नेहमीच दडपली गेले आहे, पतीच्या मनात कधीच आवडले नाही, आणि कैकेयीच्या घरात मी कधी कधी समजली जाते, नाहीतर कमीच समजली जाते.
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते
जो कोणी मला सेवा करतो किंवा माझ्या मागे येतो, तो कैकेयीच्या मुलाला पाहिल्यावर माझ्याशी बोलतही नाही.
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता
तिच्या नेहमीच्या रागामुळे, मी अशी दुर्दैवी, कैकेयीचं कठोर बोलणारं तोंड कसं पाहू शकणार, बाळा?
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव। अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्
राघवा, तुझा जन्म होऊन सतर वर्षं झाली, आणि मी नेहमीच या दुःखाच्या शेवटी कधी येईल याची वाट पाहत राहिले.
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्। विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव
हे मोठं आणि न संपणारं दुःख, आणि सावत्र बायांची ही वागणूक, आता मी म्हातारी झाले तरी सहन होत नाही, राघवा.
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्। कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका
तुझं पूर्ण चंद्रासारखं तेजस्वी चेहरा न पाहता, मी ही दीन आणि दुर्दैवी, कशी जगणार?
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः। दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया
उपवास, नियम, आणि अनेक कष्टांनी मी दुःखात तुझं संगोपन केलं, पण आता मी अशी दरिद्री झाले की हे सगळं व्यर्थ झालं.
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते। प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा
माझं हृदय खरंच खूप मजबूत असावं, कारण इतकं दुःख असूनही ते तुटत नाही, जसं पावसाच्या पाण्याने मोठ्या नदीचं काठ तुटत नाही.
ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव
माझ्यासाठी मृत्यूच नाही, ना यमाच्या राज्यात माझ्यासाठी जागा आहे; नाहीतर आजच मृत्यू मला, रडणाऱ्या हरणीसारखी, सिंहासारखा पकडून नेला असता.
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते
खरंच, माझं हृदय लोखंडाचं असावं, इतकं दुःख असूनही ते तुटत नाही; बहुधा अकाली मृत्यू नसतोच.
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे
माझं खरं दुःख हेच आहे की, मुलासाठी केलेली व्रत, दान, संयम, आणि तप, सगळं व्यर्थ गेलं, जसं वाळवंटात बी पेरलं तर ते उगवत नाही.
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै
जर मोठ्या दुःखाने कोणी अकाली मृत्यू मिळवू शकत असता, तर मी आजच तुझ्याशिवाय, वासराविना गाय जशी, पितृलोकात गेली असती.
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ। अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया
पण आता तुझ्याशिवाय, चंद्रासारख्या चेहऱ्याच्या तुझ्याशिवाय, माझं हे जीवन व्यर्थ आहे; मी अगदी दुर्बल असली तरी, वासरासाठी आसुसलेल्या गायीसारखी, तुझ्या मागे जंगलात येईन.