कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी
त्या वेळी कौसल्या राणी रात्रभर ध्यानधारणा करून सकाळी उठून विष्णूची पूजा आपल्या मुलाच्या कल्याणासाठी करीत होती.
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला
ती रेशमी वस्त्र परिधान करून आनंदी होती, नेहमी व्रताचे पालन करणारी होती. तिने सर्व मंगलकार्य करून मंत्रोच्चारासह अग्नीत होम केला.
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्
त्या वेळी रामाने आपल्या आईच्या पवित्र अंतःपुरात प्रवेश केला आणि तिथे तिला अग्नीत आहुती देताना पाहिले.
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्। दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा
तिथे त्याने देवकार्याकरता तयार केलेले दही, अक्षता, तूप, मोदक आणि इतर हव्ये पाहिल्या.
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः
रघुनंदनाने तिथे लाज, पांढरी फुले, पायस, कृसार, समिधा आणि पाण्याने भरलेली कलशी पाहिली.
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम्
त्याने तिला पांढऱ्या रेशमी वस्त्रात, व्रतामुळे कृश झालेली, देवांना तर्पण देताना आणि तेजस्वी सौंदर्याने उजळलेली पाहिली.
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि
राघवाने आपल्या आईजवळ जाऊन तिला दोन्ही हातांनी मिठी मारली आणि तिच्या डोक्यावर प्रेमाने चुंबन घेतले.
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः
कोणाच्याही डगमगण्यासारखी नसलेली कौसल्या आपल्या मुलावर प्रेमाने आणि हिताच्या भावना ठेवून, राघवाला गोड शब्दांनी बोलली.
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले
ज्याप्रमाणे वयोवृद्ध, धर्मशील, राजर्षी आणि थोर पुरुषांनी आपल्या कुळाला शोभेल असे आयुष्य, कीर्ती आणि धर्म मिळवले, त्याप्रमाणे तुलाही हे सर्व लाभो.
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति
राघव, सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या आपल्या वडिलांना, राजाला पाहा; आजच तो धर्मात्मा तुला युवराजपदावर अभिषेक करणार आहे.
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्
आपल्यासाठी ठेवलेले आसन स्वीकारून, जेवायला बोलावल्यावर, राघवाने थोडे हात जोडून आपल्या आईशी काही बोलले.
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे
स्वभावानेच नम्र आणि आदराने वाकलेला तो, निघण्याच्या तयारीत दंडकारण्यात जाण्याची परवानगी मागू लागला.
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च
देवी, तुला खरंच हे मोठं संकट ओढावलं आहे हे माहीत नाही; हे दु:ख तुझ्यासाठी, वैदेहीसाठी आणि लक्ष्मणासाठीही आहे.
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः
मी दंडकारण्यात जाणार आहे—मग या आसनाचा मला काय उपयोग? आता वनात राहण्याची वेळ माझ्यावर आली आहे.
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने। कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम्
चौदा वर्षं मी एकाकी जंगलात राहीन, कंद, मूळ आणि फळे खाऊन, ऋषीसारखा मांस सोडून जगेन.
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्
महान राजा भरताला युवराजपद देतो, आणि मला मात्र तपस्व्यासारखा दंडकारण्यात पाठवतो.
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्
सहा आणि आठ, म्हणजे चौदा वर्षं मी एकाकी जंगलात राहीन, वनातील फळं-मूळं खाऊन आपला उदरनिर्वाह करीन.
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता
जसा कुऱ्हाडीने तोडलेला सालाचा फांदी अचानक खाली पडतो, तशीच ती देवी आकाशातून पडलेल्या देवतेसारखी कोसळली.
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्
दु:खाची सवय नसलेल्या, केळीच्या खांबासारख्या पडलेल्या आपल्या आईला, रामाने शुद्ध हरपलेल्या अवस्थेत उचलायला सुरुवात केली.
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्। पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना
ती धुळीने माखलेली, दुःखी आणि अशक्तपणे उठलेली, प्रवाहात वाहून गेलेल्या घोडीसारखी दिसत होती; रामाने तिला हाताने स्पर्श केला.
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे
सुखाची सवय असलेली पण आता दु:खाने व्याकुळ झालेली ती, जवळ बसलेल्या राघवाला, लक्ष्मण ऐकत असताना, बोलू लागली.
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः
राघवा, जर तू माझ्या दुःखासाठी जन्मलाच नसतास, तर मी अपत्य नसल्यामुळे इतकं मोठं दु:ख पाहिलं नसतं.
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः। अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते
अपत्य नसलेल्या स्त्रीला एकच मानसिक वेदना असते—'माझं मूल नाही' ही खंत; दुसरं काही दु:ख नसतं, मुला.
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया
पतीच्या सामर्थ्यामुळे मला कधीच सुख किंवा सौख्य अनुभवायला मिळालं नाही; ते आपल्या मुलात तरी पाहायला मिळेल अशी आशा होती, राम.
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती
मी श्रेष्ठ असूनही, माझ्यापेक्षा कमी असलेल्या माझ्या सवतांच्या अनेक अप्रिय आणि हृदयाला वेदना देणाऱ्या गोष्टी आता ऐकाव्या लागतील.
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः
स्त्रियांसाठी या अनंत दुःख आणि आक्रोशापेक्षा दुसरं कोणतं मोठं दु:ख असू शकतं?
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि
तू जवळ असतानाही मला असंच दुर्लक्षित केलं गेलं; मग तू दूर गेल्यावर माझं काय होईल, बाळा? आता माझ्यासाठी मृत्यूच निश्चित आहे.
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता। परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा
मी नेहमीच दडपली गेले आहे, पतीच्या मनात कधीच आवडले नाही, आणि कैकेयीच्या घरात मी कधी कधी समजली जाते, नाहीतर कमीच समजली जाते.
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते
जो कोणी मला सेवा करतो किंवा माझ्या मागे येतो, तो कैकेयीच्या मुलाला पाहिल्यावर माझ्याशी बोलतही नाही.
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता
तिच्या नेहमीच्या रागामुळे, मी अशी दुर्दैवी, कैकेयीचं कठोर बोलणारं तोंड कसं पाहू शकणार, बाळा?