धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च। प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्
मनात दुःख दडपून आणि इंद्रिये आवरून, तो आत्मसंयमी राम आईला अप्रिय बातमी सांगायला तिच्या घरात गेला.
सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः। नालक्षयत रामस्य कंचिदाकारमानने
त्या तेजस्वी, सत्यवंत रामाच्या सर्व सेवकांना त्याच्या चेहऱ्यावर कोणताही बदल दिसला नाही.
उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान्। शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्
महाबाहू, आत्मसंयमी रामाने आपली नेहमीची शांतता सोडली नाही; जसा शरद ऋतूतील चंद्र स्वतःच्या तेजाने उजळतो.
वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम्। मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः
महाप्रसिद्ध, धर्मात्मा राम सर्वांना गोड शब्दांनी सन्मान देत आईच्या जवळ गेला.
तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः। सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम्
महाशक्तिशाली, सद्गुणी लक्ष्मण, स्वतःचे दुःख मनात ठेवून, आपल्या भावाच्या मागे गेला.
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्। न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया
राम घरात शिरला, जिथे आनंद भरलेला होता; पण त्या ठिकाणी विपत्ती आलेली पाहून, आपल्या मित्रांना त्रास होईल म्हणून त्याने मनातली खंत दाखवली नाही.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील विसावा सर्ग ऐका.
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा
त्या पुरुषसिंहाने हात जोडून निघून जाताच, अंतःपुरातील स्त्रियांनी मोठ्या वेदनेने आक्रोश केला.
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति
वडिलांनी आणि सर्व अंतःपुराने ज्याला नेहमी कार्यासाठी सांगितले, असा राम आज त्यांचा आधार आणि आश्रय असूनही, आता निघून जाणार आहे.
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः
राम जसा नेहमी आई कौसल्येला आदर देतो, तसाच तो जन्मापासून आमच्याशीही वागला आहे.
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति
अपमान झाला तरी तो कधीच रागावत नाही, राग येईल अशी कुठलीही गोष्ट टाळतो. कोणी रागावले असेल तर त्यांना शांत करतो. असा तो आज इथून निघून जाणार आहे.
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्
अरेरे, आपला राजा किती विचार न करता वागत आहे! सर्व जीवांची आधारभूत असलेल्या राघवाला तो सोडून देतो.
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः
त्या सर्व राणींची अवस्था वत्सरहित गायींसारखी झाली होती. त्या आपल्या पतीसाठी मोठ्याने रडू लागल्या.
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने
राजा आपल्या मुलाच्या दुःखाने व्याकुळ झाला होता. अंतःपुरातला तो भयंकर आर्त आवाज ऐकून तो आपल्या आसनावर कोसळला.
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी
राम खूपच व्यथित झाला होता, जणू काही हत्ती जड श्वास घेतो तसा तो श्वास घेत होता. आपल्या भावासोबत तो संयम राखून आईच्या अंतःपुरात गेला.
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्। उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून्
तिथे त्याने एक वृद्ध, अत्यंत सन्मानित पुरुष दाराजवळ बसलेला पाहिला आणि इतर बरेच जण उभे होते.
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः। जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्
रामाला पाहताच तिथे उपस्थित सर्वांनी त्याचे स्वागत केले आणि विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राघवाचे विजयाच्या घोषणा देऊन कौतुक केले.
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः। ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्
पहिल्या खोलीतून आत गेल्यावर दुसऱ्या खोलीत त्याने वेदज्ञ, वृद्ध आणि राजाने सन्मानित केलेले ब्राह्मण पाहिले.
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः। स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः
त्या वृद्धांना नमस्कार करून रामाने तिसऱ्या खोलीत स्त्रिया, लहान मुले आणि वृद्ध, हे सर्वजण दाराची राखण करताना पाहिले.
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः। न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा
त्या आनंदी स्त्रियांनी रामाला आशीर्वाद दिले आणि मग घरात जाऊन पटकन राम आईकडे आला आहे, हे सांगितले.
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी
त्या वेळी कौसल्या राणी रात्रभर ध्यानधारणा करून सकाळी उठून विष्णूची पूजा आपल्या मुलाच्या कल्याणासाठी करीत होती.
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला
ती रेशमी वस्त्र परिधान करून आनंदी होती, नेहमी व्रताचे पालन करणारी होती. तिने सर्व मंगलकार्य करून मंत्रोच्चारासह अग्नीत होम केला.
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्
त्या वेळी रामाने आपल्या आईच्या पवित्र अंतःपुरात प्रवेश केला आणि तिथे तिला अग्नीत आहुती देताना पाहिले.
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्। दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा
तिथे त्याने देवकार्याकरता तयार केलेले दही, अक्षता, तूप, मोदक आणि इतर हव्ये पाहिल्या.
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः
रघुनंदनाने तिथे लाज, पांढरी फुले, पायस, कृसार, समिधा आणि पाण्याने भरलेली कलशी पाहिली.
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम्
त्याने तिला पांढऱ्या रेशमी वस्त्रात, व्रतामुळे कृश झालेली, देवांना तर्पण देताना आणि तेजस्वी सौंदर्याने उजळलेली पाहिली.
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि
राघवाने आपल्या आईजवळ जाऊन तिला दोन्ही हातांनी मिठी मारली आणि तिच्या डोक्यावर प्रेमाने चुंबन घेतले.
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः
कोणाच्याही डगमगण्यासारखी नसलेली कौसल्या आपल्या मुलावर प्रेमाने आणि हिताच्या भावना ठेवून, राघवाला गोड शब्दांनी बोलली.
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले
ज्याप्रमाणे वयोवृद्ध, धर्मशील, राजर्षी आणि थोर पुरुषांनी आपल्या कुळाला शोभेल असे आयुष्य, कीर्ती आणि धर्म मिळवले, त्याप्रमाणे तुलाही हे सर्व लाभो.
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति
राघव, सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या आपल्या वडिलांना, राजाला पाहा; आजच तो धर्मात्मा तुला युवराजपदावर अभिषेक करणार आहे.