तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्। राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि
राम, तुला एवढी घाई असताना उशीर करणं योग्य नाही असं मला वाटतं; म्हणून तू लगेच वनात जावं.
व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते। नैतत् किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्
राजा लाजेखातर स्वतः तुला काही बोलत नाही, हे काहीच समजू नकोस, नरश्रेष्ठा; मनात राग धरू नकोस.
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम्। पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा
राम, तू या नगरातून वनात निघून जाईपर्यंत तुझे वडील ना स्नान करतील, ना जेवतील; म्हणून तू लवकर जा.
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते
'हाय, किती कठीण!' असं सुस्कारा टाकून, दुःखाने भरलेला राजा शुद्ध हरपून सोन्याने मढवलेल्या पलंगावर पडला.
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः
कैकेयीच्या आग्रहाने रामाने राजाला उचललं आणि जणू काही चाबकाने मारलेला घोडा जसा धावतो, तसा तो वनात जायला निघाला.
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे। विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम्
देवी, मी कधीच धनसंपत्तीचा लोभी नाही; जगात राहणं मला सहन होत नाही. मला ऋषींप्रमाणे, शुद्ध धर्मावर स्थिर मान.
यत् तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया। प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्
तुम्हाला जे काही प्रिय वाटेल, ते मी सर्वस्व गमावून, प्राणही सोडून, पूर्णपणे केलं आहे.
न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्। यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया
वडिलांची सेवा आणि त्यांची आज्ञा पाळणं याहून मोठा धर्म दुसरा नाही.
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्। वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश
त्यांनी मला सांगितलं नाही तरी, तुझ्या शब्दामुळे मी या एकाकी वनात चौदा वर्षे राहीन.
न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान्। यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती
कैकेयी, तुला माझ्यात काहीही गुण दिसत नाहीत, म्हणूनच तू माझ्याबद्दल राजाशी बोललीस.
यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्। ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम्
आईला परवानगी मागून, सीतेला समजावून, मी आजच दंडकारण्याच्या मोठ्या वनात जाईन.
भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा। तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः
भरताने राज्य सांभाळावं आणि वडिलांची सेवा करावी; तसंच तुलाही वागावं लागेल, कारण तोच सनातन धर्म आहे.
रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता। शोकादशक्नुवन् वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम्
रामाचे शब्द ऐकून त्याचा वडील अतिशय दुःखात बुडाले; शोकाने बोलूही शकले नाहीत, आणि मोठ्याने रडू लागले.
वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसंज्ञस्य पितुस्तदा। कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः
तेव्हा तेजस्वी रामाने बेशुद्ध पडलेल्या वडिलांच्या आणि त्या अनार्य कैकेयीच्या पायांना वंदन केले आणि खाली कोसळला.
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्। निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम्
रामाने वडिलांची आणि कैकेयीची प्रदक्षिणा घातली, मग अंतःपुरातून बाहेर पडला आणि आपल्या मित्रांना पाहिले.
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह। लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः
सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा लक्ष्मण, डोळ्यात अश्रू आणि मनात प्रचंड राग घेऊन, मागून रामाच्या पाठी गेलs.
आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्। शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्
रामाने अभिषेकासाठी तयार केलेल्या भांड्यांची प्रदक्षिणा केली आणि त्यांच्याकडून नजर न हटवता हळूहळू चालू लागला.
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति। लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः
राज्य गमावले तरी रामाची मोठी शोभा कमी झाली नाही; तो सर्वांना प्रिय असल्यामुळे, जसा शीतल चंद्र क्षीण झाला तरी त्याची शोभा कमी होत नाही.
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम्। सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया
वनात जाण्याची इच्छा असूनही आणि पृथ्वी सोडत असतानाही, जणू तो सर्व जगापेक्षा वेगळा आहे, त्याच्या मनात कोणतीही खंत दिसली नाही.
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलंकृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्
त्याने शुभ छत्र आणि सुंदर सजवलेले पंखे नाकारले, आपले लोक, रथ, नगरातील नागरिक आणि सर्व जनतेला पाठवून दिले.
धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च। प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्
मनात दुःख दडपून आणि इंद्रिये आवरून, तो आत्मसंयमी राम आईला अप्रिय बातमी सांगायला तिच्या घरात गेला.
सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः। नालक्षयत रामस्य कंचिदाकारमानने
त्या तेजस्वी, सत्यवंत रामाच्या सर्व सेवकांना त्याच्या चेहऱ्यावर कोणताही बदल दिसला नाही.
उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान्। शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्
महाबाहू, आत्मसंयमी रामाने आपली नेहमीची शांतता सोडली नाही; जसा शरद ऋतूतील चंद्र स्वतःच्या तेजाने उजळतो.
वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम्। मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः
महाप्रसिद्ध, धर्मात्मा राम सर्वांना गोड शब्दांनी सन्मान देत आईच्या जवळ गेला.
तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः। सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम्
महाशक्तिशाली, सद्गुणी लक्ष्मण, स्वतःचे दुःख मनात ठेवून, आपल्या भावाच्या मागे गेला.
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्। न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया
राम घरात शिरला, जिथे आनंद भरलेला होता; पण त्या ठिकाणी विपत्ती आलेली पाहून, आपल्या मित्रांना त्रास होईल म्हणून त्याने मनातली खंत दाखवली नाही.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील विसावा सर्ग ऐका.
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा
त्या पुरुषसिंहाने हात जोडून निघून जाताच, अंतःपुरातील स्त्रियांनी मोठ्या वेदनेने आक्रोश केला.
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति
वडिलांनी आणि सर्व अंतःपुराने ज्याला नेहमी कार्यासाठी सांगितले, असा राम आज त्यांचा आधार आणि आश्रय असूनही, आता निघून जाणार आहे.
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः
राम जसा नेहमी आई कौसल्येला आदर देतो, तसाच तो जन्मापासून आमच्याशीही वागला आहे.