मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः। यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः
'देवी, तुझ्यावर राग मानू नकोस; मी तुझ्यासमोर सांगतो— मी निःसंशयपणे जाईन, तू आनंदी रहा, मी जंगलात वाघिणीचे वस्त्र व जटा घालून राहीन.'
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च। नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्
'ज्यांनी नेहमीच माझे भले केले, असे वडील आणि उपकार मानणारा राजा, जेव्हा काही सांगतो, तेव्हा मी निर्धास्तपणे त्यांचे प्रिय कार्य का करू नये?'
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम। स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्
'फक्त एकच गोष्ट, निराधार विचार, माझ्या मनाला जाळते: राजाने स्वतः मला भरताच्या राज्याभिषेकाबद्दल सांगितले नाही.'
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च। हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः
'कारण मी आनंदाने सीता, राज्य, प्राण, प्रिय धनसंपत्ती— हे सर्व भरताला, तो न मागता, सहज दिले असते.'
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः। तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्
राजा स्वतः, वडिलांनी आग्रह केल्यामुळे, तुझ्या आवडीच्या इच्छेसाठी दिलेली शपथ पाळतो आहे, मग काय बोलायचं?
तथाश्वासय ह्रीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः। वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति
म्हणून या लाजाळू राजाला धीर दे, पण हे काय, पृथ्वीवर नजर लावून, हळूहळू डोळ्यातून अश्रू काढत आहे?
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्
राजाच्या आज्ञेने, वेगवान घोड्यांवर बसलेले दूत आजच भरताला त्याच्या मामाच्या घरी जाऊन घेऊन यावेत.
दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः। अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश
मी वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे, चौदा वर्षे तिथे राहण्यासाठी, विचार न करता, पटकन दंडकारण्यात निघून जातो.
सा हृष्टा तस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी। प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम्
रामाने हे शब्द ऐकून, कैकेयी आनंदली; त्याच्या जाण्यावर विश्वास ठेवून तिने राघवाला लवकर निघायला सांगितले.
एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः
ठीक आहे—वेगवान घोड्यांवर दूत जाऊन भरताला त्याच्या मामाच्या घरातून इथे परत आणतील.
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्। राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि
राम, तुला एवढी घाई असताना उशीर करणं योग्य नाही असं मला वाटतं; म्हणून तू लगेच वनात जावं.
व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते। नैतत् किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्
राजा लाजेखातर स्वतः तुला काही बोलत नाही, हे काहीच समजू नकोस, नरश्रेष्ठा; मनात राग धरू नकोस.
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम्। पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा
राम, तू या नगरातून वनात निघून जाईपर्यंत तुझे वडील ना स्नान करतील, ना जेवतील; म्हणून तू लवकर जा.
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते
'हाय, किती कठीण!' असं सुस्कारा टाकून, दुःखाने भरलेला राजा शुद्ध हरपून सोन्याने मढवलेल्या पलंगावर पडला.
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः
कैकेयीच्या आग्रहाने रामाने राजाला उचललं आणि जणू काही चाबकाने मारलेला घोडा जसा धावतो, तसा तो वनात जायला निघाला.
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे। विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम्
देवी, मी कधीच धनसंपत्तीचा लोभी नाही; जगात राहणं मला सहन होत नाही. मला ऋषींप्रमाणे, शुद्ध धर्मावर स्थिर मान.
यत् तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया। प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्
तुम्हाला जे काही प्रिय वाटेल, ते मी सर्वस्व गमावून, प्राणही सोडून, पूर्णपणे केलं आहे.
न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्। यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया
वडिलांची सेवा आणि त्यांची आज्ञा पाळणं याहून मोठा धर्म दुसरा नाही.
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्। वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश
त्यांनी मला सांगितलं नाही तरी, तुझ्या शब्दामुळे मी या एकाकी वनात चौदा वर्षे राहीन.
न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान्। यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती
कैकेयी, तुला माझ्यात काहीही गुण दिसत नाहीत, म्हणूनच तू माझ्याबद्दल राजाशी बोललीस.
यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्। ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम्
आईला परवानगी मागून, सीतेला समजावून, मी आजच दंडकारण्याच्या मोठ्या वनात जाईन.
भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा। तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः
भरताने राज्य सांभाळावं आणि वडिलांची सेवा करावी; तसंच तुलाही वागावं लागेल, कारण तोच सनातन धर्म आहे.
रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता। शोकादशक्नुवन् वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम्
रामाचे शब्द ऐकून त्याचा वडील अतिशय दुःखात बुडाले; शोकाने बोलूही शकले नाहीत, आणि मोठ्याने रडू लागले.
वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसंज्ञस्य पितुस्तदा। कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः
तेव्हा तेजस्वी रामाने बेशुद्ध पडलेल्या वडिलांच्या आणि त्या अनार्य कैकेयीच्या पायांना वंदन केले आणि खाली कोसळला.
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्। निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम्
रामाने वडिलांची आणि कैकेयीची प्रदक्षिणा घातली, मग अंतःपुरातून बाहेर पडला आणि आपल्या मित्रांना पाहिले.
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह। लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः
सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा लक्ष्मण, डोळ्यात अश्रू आणि मनात प्रचंड राग घेऊन, मागून रामाच्या पाठी गेलs.
आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्। शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्
रामाने अभिषेकासाठी तयार केलेल्या भांड्यांची प्रदक्षिणा केली आणि त्यांच्याकडून नजर न हटवता हळूहळू चालू लागला.
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति। लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः
राज्य गमावले तरी रामाची मोठी शोभा कमी झाली नाही; तो सर्वांना प्रिय असल्यामुळे, जसा शीतल चंद्र क्षीण झाला तरी त्याची शोभा कमी होत नाही.
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम्। सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया
वनात जाण्याची इच्छा असूनही आणि पृथ्वी सोडत असतानाही, जणू तो सर्व जगापेक्षा वेगळा आहे, त्याच्या मनात कोणतीही खंत दिसली नाही.
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलंकृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्
त्याने शुभ छत्र आणि सुंदर सजवलेले पंखे नाकारले, आपले लोक, रथ, नगरातील नागरिक आणि सर्व जनतेला पाठवून दिले.