भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्। त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव
आणि भरताचा राज्याभिषेक व्हावा; हे राज्याभिषेक, हे राघव, राजाने तुझ्या हितासाठीच ठरवले आहे.
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः। अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव
हा राज्याभिषेक सोडून, दोन सात-सात वर्षे म्हणजेच चौदा वर्षे, जटा आणि वाघिणीचे वस्त्र घालून, दंडकारण्यात राहा.
भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम्। नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम्
भरताने, कोसलराजाचा पुत्र म्हणून, ही पृथ्वी राज्य करावी, जी विविध रत्नांनी भरलेली आणि घोडे-रथांनी गजबजलेली आहे.
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः। शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्
यामुळेच राजा, दयाळूपणाने भारावून आणि दुःखाने व्याकुळ चेहरा करून, तुला पाहू शकत नाही.
एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन। सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्
हे रघुनंदना, राजाने सांगितलेले हे वचन पाळ. आपल्या मोठ्या सत्यवचनेने, हे राम, राजाला या संकटातून सोडव.
इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्। प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः
ती असे कठोर बोलत असतानाही, राम दुःखी झाला नाही; पण तो महात्मा अस्वस्थ झाला आणि राजा मात्र पुत्राच्या दुःखाने जळत होता.
thumb|एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥२-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एकोणविसावा सर्ग.
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्। श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्
तो शत्रूंचा नाश करणारा राम, मृत्यूसमान अप्रिय वचन ऐकूनही, विचलित झाला नाही आणि कैकेयीला असे म्हणाला—
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्
'तसेच होवो; मी इथून जंगलात जाईन आणि तिथे जटा व वाघिणीचे वस्त्र घालून राहीन, राजाचे वचन पाळीन.'
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः। नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिंदमः
'पण एक गोष्ट मला जाणून घ्यायची आहे: तो बलाढ्य, शत्रूंचा पराभव करणारा राजा, पूर्वीप्रमाणे मला का भेटत नाही?'
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः। यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः
'देवी, तुझ्यावर राग मानू नकोस; मी तुझ्यासमोर सांगतो— मी निःसंशयपणे जाईन, तू आनंदी रहा, मी जंगलात वाघिणीचे वस्त्र व जटा घालून राहीन.'
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च। नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्
'ज्यांनी नेहमीच माझे भले केले, असे वडील आणि उपकार मानणारा राजा, जेव्हा काही सांगतो, तेव्हा मी निर्धास्तपणे त्यांचे प्रिय कार्य का करू नये?'
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम। स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्
'फक्त एकच गोष्ट, निराधार विचार, माझ्या मनाला जाळते: राजाने स्वतः मला भरताच्या राज्याभिषेकाबद्दल सांगितले नाही.'
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च। हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः
'कारण मी आनंदाने सीता, राज्य, प्राण, प्रिय धनसंपत्ती— हे सर्व भरताला, तो न मागता, सहज दिले असते.'
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः। तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्
राजा स्वतः, वडिलांनी आग्रह केल्यामुळे, तुझ्या आवडीच्या इच्छेसाठी दिलेली शपथ पाळतो आहे, मग काय बोलायचं?
तथाश्वासय ह्रीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः। वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति
म्हणून या लाजाळू राजाला धीर दे, पण हे काय, पृथ्वीवर नजर लावून, हळूहळू डोळ्यातून अश्रू काढत आहे?
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्
राजाच्या आज्ञेने, वेगवान घोड्यांवर बसलेले दूत आजच भरताला त्याच्या मामाच्या घरी जाऊन घेऊन यावेत.
दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः। अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश
मी वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे, चौदा वर्षे तिथे राहण्यासाठी, विचार न करता, पटकन दंडकारण्यात निघून जातो.
सा हृष्टा तस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी। प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम्
रामाने हे शब्द ऐकून, कैकेयी आनंदली; त्याच्या जाण्यावर विश्वास ठेवून तिने राघवाला लवकर निघायला सांगितले.
एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः
ठीक आहे—वेगवान घोड्यांवर दूत जाऊन भरताला त्याच्या मामाच्या घरातून इथे परत आणतील.
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्। राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि
राम, तुला एवढी घाई असताना उशीर करणं योग्य नाही असं मला वाटतं; म्हणून तू लगेच वनात जावं.
व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते। नैतत् किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्
राजा लाजेखातर स्वतः तुला काही बोलत नाही, हे काहीच समजू नकोस, नरश्रेष्ठा; मनात राग धरू नकोस.
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम्। पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा
राम, तू या नगरातून वनात निघून जाईपर्यंत तुझे वडील ना स्नान करतील, ना जेवतील; म्हणून तू लवकर जा.
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते
'हाय, किती कठीण!' असं सुस्कारा टाकून, दुःखाने भरलेला राजा शुद्ध हरपून सोन्याने मढवलेल्या पलंगावर पडला.
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः
कैकेयीच्या आग्रहाने रामाने राजाला उचललं आणि जणू काही चाबकाने मारलेला घोडा जसा धावतो, तसा तो वनात जायला निघाला.
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे। विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम्
देवी, मी कधीच धनसंपत्तीचा लोभी नाही; जगात राहणं मला सहन होत नाही. मला ऋषींप्रमाणे, शुद्ध धर्मावर स्थिर मान.
यत् तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया। प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्
तुम्हाला जे काही प्रिय वाटेल, ते मी सर्वस्व गमावून, प्राणही सोडून, पूर्णपणे केलं आहे.
न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्। यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया
वडिलांची सेवा आणि त्यांची आज्ञा पाळणं याहून मोठा धर्म दुसरा नाही.
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्। वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश
त्यांनी मला सांगितलं नाही तरी, तुझ्या शब्दामुळे मी या एकाकी वनात चौदा वर्षे राहीन.
न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान्। यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती
कैकेयी, तुला माझ्यात काहीही गुण दिसत नाहीत, म्हणूनच तू माझ्याबद्दल राजाशी बोललीस.