ददर्श तं राजपथं दिवि देवपतिर्यथा। दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगुरुचन्दनैः
त्याने तो राजमार्ग पाहिला, जसा देवांचा स्वामी स्वर्गात पाहतो, जिथे दही, अक्षता, लाह्या आणि अगरू-चंदनाचा धूप अर्पण केला होता.
नानामाल्योपगन्धैश्च सदाभ्यर्चितचत्वरम्। आशीर्वादान् बहून् शृण्वन् सुहृद्भिः समुदीरितान्
चौक नेहमीच विविध फुलांच्या माळा आणि सुगंधांनी पूजलेले होते; त्याला मित्रांकडून अनेक आशीर्वाद ऐकू आले.
यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान् ययौ। पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः
त्याने सर्व लोकांचा योग्यरित्या सन्मान केला आणि आपल्या पूर्वजांनी जसे वागले तसेच पुढे गेला.
अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय। यथा स्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः। ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि
आज तू राज्याभिषेक झाल्यावर हा मार्ग जप, जसा तुझ्या वडिलांनी आणि पूर्वजांनी आमचं पालन केलं, मग राम राजा झाला की आम्ही सर्वजण सुखात राहू.
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः। यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम्
आता आम्हाला अन्नाची किंवा मोठ्या संपत्तीची गरज नाही; राम राज्यावर विराजमान झाला हेच आम्हाला पुरेसं आहे.
ततो हि नः प्रियतरं नान्यत् किंचिद् भविष्यति। यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः
रामाचा राज्याभिषेक याहून आम्हाला प्रिय दुसरं काहीच नाही, कारण त्याचं तेज अमर्याद आहे.
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः शुभाः कथाः। आत्मसम्पूजनीः शृण्वन् ययौ रामो महापथम्
मित्र आणि हितचिंतकांकडून मिळणाऱ्या या आणि इतर शुभ, सन्मान करणाऱ्या गोष्टी ऐकत राम मोठ्या रस्त्याने पुढे गेला.
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात्। नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे
रामासारख्या श्रेष्ठ पुरुषाकडून कोणीही आपलं मन किंवा डोळे दूर करू शकत नव्हते, जरी तो पुढे निघून गेला तरी.
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति। निन्दितः सर्वलोकेषु स्वात्माप्येनं विगर्हते
जो रामाला पाहत नाही किंवा ज्याला राम पाहत नाही, तो सर्व लोकांत निंदनीय ठरतो, आणि त्याचं स्वतःचं मनही त्याला तुच्छ समजतं.
सर्वेषु स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम्। चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः
तो धर्मात्मा सर्व वर्णांच्या आणि वयाच्या लोकांवर दया करतो, म्हणून सर्वजण त्याच्या मागे जातात.
आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः। वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः
पांढऱ्या मेघांसारख्या उंच उंच राजवाड्यांनी, रत्नजडित जाळ्यांनी सजवलेल्या, जणू आकाश झाकून टाकावे असे वाटावे, अशी ती घरे होती.
तत् पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्। राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्
पृथ्वीवरील सर्वात सुंदर, इंद्राच्या राजवाड्यासारख्या त्या वडिलांच्या घरात राजपुत्र तेजाने उजळून आत गेला.
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः। पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः
तो उत्तम पुरुष धनुर्धारी आणि घोड्यांनी राखलेल्या तीन अंगणांतून गेला आणि मग पायदळ सैनिकांनी राखलेल्या आणखी दोन अंगणांतून पायीच पुढे गेला.
स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः। संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमत्यगात्
दशरथपुत्राने सर्व अंगणे ओलांडली, सर्व लोकांना मागे वळवून, तो शुद्ध अंतःपुरात गेला.
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे। प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः
त्याने वडिलांच्या समोर प्रवेश केला तेव्हा, सर्व लोक राजपुत्राबद्दल आनंदित झाले आणि जसा समुद्र चंद्राच्या उदयाची वाट पाहतो, तशी त्याच्या परत येण्याची वाट पाहू लागले.
thumb|अष्टादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अयोध्याकांडातील अठरावा सर्ग ऐका.
स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे। कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता
तेथे रामाने आपल्या वडिलांना सुंदर आसनावर बसलेले, कैकेयीबरोबर, पण खिन्न आणि कोमेजलेल्या चेहऱ्याने पाहिले.
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्। ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः
त्याने प्रथम नम्रपणे वडिलांच्या पायांना वंदन केले आणि मग एकाग्रतेने कैकेयीच्या पायांनाही वंदन केले.
रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः। शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्
राजाने 'राम' असे म्हणताच, डोळे अश्रूंनी भरलेले, तो इतका दुःखी झाला की त्याला न पाहता आले, ना बोलता आले.
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्। रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्
राजाचा असा भीतीदायक आणि कधीही न पाहिलेला चेहरा पाहून, रामालाही जणू पायाखाली साप आल्यासारखी भीती वाटली.
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्। निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्
त्याने मोठ्या राजाला दुःख आणि शोकाने ग्रासलेला, खोल श्वास घेत, मन व्याकुळ आणि इंद्रिये आनंदहीन पाहिले.
ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्। उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा
तो जणू लाटांनी वेढलेला पण स्थिर असलेला समुद्र हलत आहे, किंवा ग्रहण लागलेला सूर्य, किंवा खोटे बोललेला ऋषी आहे असे वाटले.
अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन्। बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि
राजाच्या अथांग दुःखाची जाणीव रामाला झाली आणि तो जणू पौर्णिमेच्या वेळी समुद्र जसा अस्वस्थ होतो, तसा अधिकच बेचैन झाला.
चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः। किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति
वडिलांच्या हितासाठी नेहमीच चिंतीत असलेल्या रामाने मनात विचार केला, 'आज वडील मला का स्वागत करत नाहीत?'
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति। तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते
'इतर वेळी वडील रागावले असले तरी मला पाहून प्रसन्न होतात; मग आज मला पाहून त्यांच्या मनात कोणते दुःख आले असेल?'
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः। कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्
दुःखी, शोकाने ग्रासलेला आणि चेहरा उतरलेला रामाने कैकेयीला वंदन करून म्हणाला:
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता। कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय
'मी अनावधानाने काही चूक केली आहे का, ज्यामुळे वडील माझ्यावर रागावले आहेत? ते मला सांग, आणि कृपया त्यांना शांत कर.'
अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः। विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते
'माझ्यावर नेहमी प्रेम करणारे वडील आज का दुःखी आणि नाराज आहेत? ते मला का बोलत नाहीत?'
शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते। संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्
रामाला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास तर होत नाही ना? कारण नेहमी सुख मिळणं कठीणच असतं, आणि दुःख किंवा चिंता कधीही येऊ शकते.
कच्चिन्न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने। शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम्
प्रियदर्शन भरत किंवा बलवान शत्रुघ्न, किंवा माझ्या कोणत्याही मातांना काही अशुभ घडलं नाही ना, अशी मला खात्री आहे.