वाल्मीकिरामायणम्

देवगन्धर्वसंकाशाः तत्र ते न्यवसन् सुखम् । चित्रकूटङ्गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा ॥१-१-

ते तिथे देव-गंधर्वांसारखे सुखाने राहिले; राम चित्रकूटात असताना, वडील दशरथ पुत्रशोकाने व्याकुळ झाले.

राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम् । गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ॥१-१-

राजा दशरथ आपल्या मुलासाठी रडत असतानाच स्वर्गवासी झाला; त्याच्या निधनानंतर, वसिष्ठ आणि इतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या आग्रहाने भरत—

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छत् राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥१-१-

राज्य मिळवण्याचा आग्रह केला गेला तरी, बलाढ्य भरताला राज्याची इच्छा नव्हती; तो वीर रामाच्या पायांचा आश्रय घेण्यासाठी वनात गेला.

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचद्भ्रातरं रामम् आर्यभावपुरस्कृतः ॥१-१-

तो सत्य आणि शौर्याने युक्त असलेल्या महात्मा रामाकडे गेला आणि मोठ्या आदराने व नम्रतेने आपल्या भावाला विनंती केली.

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् । रामोऽपि परमोदारः सुमुखस्सुमहायशाः ॥१-१-

'राजा फक्त तुम्हीच आहात, धर्म जाणणारे तुम्हीच आहात' असं त्याने रामाला सांगितलं; आणि राम, अत्यंत उदार, प्रसन्नमुख आणि मोठ्या कीर्तीचा—

न चैच्छत् पितुरादेशात् राज्यं रामो महाबलः । पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ॥१-१-

रामाने आपल्या वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे राज्य स्वीकारले नाही; त्याने वारंवार आपले पादुकाच राज्यासाठी दिल्या.

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः । स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ॥१-१-

नंतर भरताचा मोठा भाऊ रामाने भरताला परत जाण्यास सांगितले; आपली इच्छा पूर्ण न झाल्यानेही भरताने रामाच्या पायांना स्पर्श केला.

नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं रामागमनकाङ्क्षया । गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥१-१-

नंदिग्राममध्ये, रामाच्या परत येण्याची वाट पाहत, तेजस्वी, सत्यवचन आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला भरत राज्य करत होता.

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह ॥१-१-

पण रामाने नगरातील लोक येत असल्याचे पाहून, मन एकाग्र करून दंडकारण्यात प्रवेश केला.

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः । विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ॥१-१-

महाकांती असलेल्या रामाने त्या घनदाट जंगलात प्रवेश केला, विराध नावाच्या राक्षसाचा वध केला आणि शरभंग ऋषीला भेटला.

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा । अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ॥१-१-

त्याने सुतिक्ष्ण, अगस्त्य आणि अगस्त्याचा भाऊ यांना भेटले; आणि अगस्त्याच्या सांगण्यावरून इंद्राचे धनुष्य घेतले.

खड्गञ्च परम प्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ । वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह ॥१-१-

रामाला फार आनंदाने एक तलवार आणि न संपणारे बाणांचे दोन तुणीर मिळाले; तो त्या वनात वनवासीयांसोबत राहत होता.

ऋषयोऽभ्यागमन् सर्वे वधायासुररक्षसाम् । स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तदा वने ॥१-१-

सर्व ऋषी राक्षस व असुरांच्या संहारासाठी त्याच्याकडे आले; रामाने त्यांना त्या वनातील राक्षसांचा नाश करण्याचे वचन दिले.

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधः संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासीनाम् ॥१-१-

रामाने युद्धात राक्षसांचा वध करण्याची प्रतिज्ञा केली, दंडकारण्यात राहणाऱ्या अग्निसमान ऋषींसाठी.

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी । विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥१-१-

राम तिथे राहत असताना, जनस्थानात राहणारी, इच्छेनुसार रूप बदलणारी शूर्पणखा राक्षसी अपंग झाली.

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान् सर्वराक्षसान् । खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ॥१-१-

मग शूर्पणखेच्या सांगण्यावरून, सर्व राक्षस, तसेच खर, त्रिशिरा आणि दूषण हे युद्धासाठी सज्ज झाले.

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् । वने तस्मिन् निवसता जनस्थाननिवासिनाम् ॥१-१-

रामाने त्या सर्वांचा आणि त्यांच्या अनुयायांचा त्या वनात, जनस्थानातील लोकांमध्ये राहात असताना, युद्धात संहार केला.

रक्षसां निहतान्यासन् सहस्राणि चतुर्दश । ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥१-१-

राक्षसांची चौदा हजार माणसे मारली गेली; मग आपल्या नातेवाईकांचा वध ऐकून रावण संतापाने पेटला.

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् । वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः ॥१-१-

त्याने मारीच नावाच्या राक्षसाला मदतीसाठी बोलावले; मारीचाने अनेकदा त्याला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला, पण रावणाने ऐकले नाही.

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते । अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥१-१-

मारीचाने रावणाला सांगितले, 'इतक्या बलाढ्य व्यक्तीशी वैर करणे शक्य नाही'; पण रावणाने ते शब्द दुर्लक्षित केले, कारण त्याला काळाने प्रवृत्त केले होते.

जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा । तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ॥१-१-

रावण मारीचासोबत त्या आश्रमात गेला; त्या मायावी मारीचाने राजपुत्रांना दूर नेले.

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् । गृध्रञ्च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥१-१-

रावणाने रामाची पत्नी सीतेचे अपहरण केले, आणि गृध्र जटायूला मारले; जटायू मारलेला पाहून आणि सीता हरवली हे ऐकून—

राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः । ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ॥१-१-

राघव शोकाने व्याकुळ झाला, त्याच्या इंद्रियांना स्थैर्य राहिले नाही; त्या दुःखाने त्याने गृध्र जटायूचे अंतिम संस्कार केले.

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह । कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥१-१-

सीतेचा शोध घेत असताना, रामाने जंगलात कबंध नावाच्या एक भीषण आणि विकृत राक्षसाला पाहिले.

तन्निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः । स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ॥१-१-

महाबली रामाने त्याला मारून त्याचे शरीर जाळले. कबंध स्वर्गात गेल्यावर त्याने रामाला धर्मनिष्ठ शबरीबद्दल सांगितले.

श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव । सोऽभ्य गच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः ॥१-१-

'धर्माची जाण असलेल्या शबरीकडे जा,' असे कबंधाने रामाला सांगितले. मग तेजस्वी, शत्रूंचा संहार करणारा राम शबरीकडे गेला.

शबर्या पूजितः सम्यग् रामो दशरथात्मजः । पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥१-१-

शबरीने रामाची योग्यरित्या पूजा केली. मग दशरथपुत्र राम पंपा सरोवराच्या काठी वानर हनुमंताला भेटला.

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः । सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः ॥१-१-

हनुमंताच्या सांगण्यावरून रामाची सुग्रीवाशी भेट झाली. महाबली रामाने सुग्रीवाला सर्व गोष्टी सांगितल्या.

आदितस्तद् यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः । सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः ॥१-१-

रामाने सुरुवातीपासून सगळ्या घडलेल्या गोष्टी, विशेषतः सीतेबद्दल, सुग्रीवाला सांगितल्या. वानर सुग्रीवाने रामाची ही सारी कथा ऐकली.