अवेक्ष्यमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रक्षयन् । प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मं परिवर्जयन् ॥१-७-
तो गुप्तचरांच्या मदतीने प्रजेला लक्ष देत असे, धर्माने त्यांचे रक्षण करत असे, आणि नेहमी अधर्म टाळून प्रजेची काळजी घेत असे.
विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यः सत्यसंगरः । स तत्र पुरुषव्याघ्रः शशास पृथिवीमिमाम् ॥१-७-
तीनही लोकांत प्रसिद्ध, उदार बोलणारा आणि सत्यावर ठाम असलेला, तो पुरुषसिंह त्या ठिकाणी पृथ्वीवर राज्य करीत होता.
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः । मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः । स शशास जगद् राजा दिवि देवपतिर्यथा ॥१-७-
त्याला स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ किंवा समकक्ष शत्रू मिळाला नाही; तो मित्रांशी स्नेही, सामंतांशी आदराने वागत असे, आणि आपल्या पराक्रमाने विघ्नांचा नाश करत असे. असा राजा जगावर राज्य करत होता, जसा देवांचा राजा स्वर्गात राज्य करतो.
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितै निविष्टै- ::र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः । स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त- ::स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥१-७-
त्या मंत्र्यांनी वेढलेला, निष्ठावान, कुशल, समर्थ आणि हितकारक सल्ला देणाऱ्या, असा तो राजा तेजाने उजळला, जणू तेजस्वी किरणांनी युक्त सूर्य उगवतो.
thumb|अष्टमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या बालकांडातील आठवा सर्ग ऐका.
तस्य चैवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद् वंशकरः सुतः ॥१-८-
अशा सामर्थ्यवान, धर्मज्ञ आणि महात्मा असतानाही, पुत्रप्राप्तीसाठी इच्छुक असलेल्या त्याला वंश चालवणारा मुलगा नव्हता.
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः । सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥१-८-
अशा विचारात असताना त्या महात्म्याच्या मनात विचार आला, 'पुत्रासाठी मी अश्वमेध यज्ञ का करू नये?'
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् । मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभिः ॥१-८-
‘मला यज्ञ करायचाच आहे’ असा ठाम निश्चय करून, तो बुद्धिमान आणि धर्मात्मा राजा सर्व गुणी मंत्र्यांसह यज्ञ करण्याचा निर्धार करू लागला.
ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तम । शीघ्रमानय मे सर्वान् गुरूंस्तान् सपुरोहितान् ॥१-८-
मग तेजस्वी राजाने श्रेष्ठ मंत्री सुमंत्राला सांगितले, 'लवकर माझ्याकडे सर्व गुरू आणि पुरोहितांना घेऊन ये.'
ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः । समानयत् स तान् सर्वान् समस्तान् वेदपारगान् ॥१-८-
मग सुमंत्राने वेगाने जाऊन, सर्व वेदपारंगत ब्राह्मणांना त्वरित बोलावले.
सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । पुरोहितं वशिष्ठं च ये चाप्यन्ये द्विजोत्तमाः ॥१-८-
त्याने सुयज्ञ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, पुरोहित वसिष्ठ आणि इतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आणले.
तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा । इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१-८-
त्यांचा सन्मान करून, धर्मात्मा राजा दशरथाने त्यांना धर्म आणि अर्थयुक्त सौम्य शब्द सांगितले.
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचिन्त्यताम् ॥१-८-
‘म्हणून मी शास्त्रानुसार यज्ञ करायचा ठरवला आहे. मला माझी इच्छा कशी पूर्ण होईल, हे तुम्ही सर्वांनी विचार करावे.’
ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखेरितम् ॥१-८-
मग वसिष्ठ यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व ब्राह्मणांनी राजाच्या बोलण्याचे कौतुक केले आणि 'छान बोललात' असे म्हटले.
ऊचुश्च परमप्रीताः सर्वे दशरथं वचः । सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥१-८-
सर्वजण अत्यंत आनंदित होऊन दशरथाला म्हणाले, 'सर्व तयारी करा आणि घोडा सोडा.'
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् । सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव ॥१-८-
'सरयूच्या उत्तरेकडील काठावर यज्ञभूमी तयार करा. राजन, तुला नक्कीच इच्छित पुत्र मिळतील.'
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता । ततस्तुष्टोऽभवद् राजा श्रुत्वैतद् द्विजभाषितम् ॥१-८-
'तुझ्या मनात पुत्रासाठी हा धर्मयुक्त निश्चय आला आहे,' असे ब्राह्मणांनी सांगितल्यावर राजा ते ऐकून प्रसन्न झाला.
अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षव्याकुललोचनः । सम्भाराः सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह ॥१-८-
राजा आनंदाने आणि उत्साहाने डोळे भरून आपल्या मंत्र्यांना म्हणाला, "माझ्या गुरूंच्या सांगण्यानुसार इथे सर्व तयारी लवकर करा."
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् । सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ॥१-८-
योग्य देखरेखीखाली, उपाध्यायासह पवित्र घोडा सोडावा. सरयूच्या उत्तरेकडील काठावर यज्ञासाठी जागा तयार करा.
शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि । शक्यः प्राप्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता ॥१-८-
शांतीचे विधीही योग्य पद्धतीने आणि परंपरेनुसार करा. हा यज्ञ समर्थ राजा सहज करू शकतो.
नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे । च्छिद्रं हि मृगयन्ते स्म विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ॥१-८-
या श्रेष्ठ यज्ञात कोणतीही मोठी चूक होऊ नये, कारण विद्वान ब्रह्मराक्षस नेहमी दोष शोधतात.
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति । तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ॥१-८-
जर यज्ञ योग्य रीतीने झाला नाही, तर करणारा लगेच नष्ट होतो. म्हणून माझा हा यज्ञ सर्व नियमांनुसार पूर्ण व्हावा.
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः साधनेष्विति । तथेति चाब्रुवन् सर्वे मंत्रिणः प्रतिपूजिताः ॥१-८-
योग्य तयारी सक्षम लोकांनी करावी, असे त्याने सांगितले. सर्व सन्मानित मंत्री म्हणाले, "तसेच होईल."
पार्थिवेन्द्रस्य तद् वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते । तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम् ॥१-८-
राजाच्या पूर्वीप्रमाणेच शब्द ऐकून, धर्म जाणणारे ते द्विज राजा दशरथ यांना योग्य प्रकारे प्रोत्साहन देऊ लागले.
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् । विसर्जयित्वा तान् विप्रान् सचिवानिदमब्रवीत् ॥१-८-
परवानगी मिळाल्यावर सर्वजण जसे आले तसे परत गेले. त्या ब्राह्मणांना निरोप देऊन, राजाने आपल्या मंत्र्यांना असे सांगितले.
ऋत्विग्भिरुपसंदिष्टो यथावत् क्रतुराप्यताम् । इत्युक्त्वा नृपशार्दूलः सचिवान् समुपस्थितान् ॥१-८-
राजांनी उपस्थित मंत्र्यांना सांगितले, "ऋत्विजांनी जसे सांगितले तसेच यज्ञ पार पाडा."
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महामतिः । ततः स गत्वा ताः पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयंगमाः ॥१-८-
सर्वांना निरोप दिल्यावर, बुद्धिमान राजा आपल्या राजवाड्यात गेला. नंतर तो आपल्या प्रिय राणीकडे गेला.
उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात् । तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम् । मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये ॥१-८-
तो म्हणाला, "दिक्षा घ्या, मी पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञ करणार आहे." त्याच्या गोड शब्दांनी त्या तेजस्वी स्त्रियांचे चेहरे हिवाळ्यानंतरच्या कमळासारखे फुलून आले.
thumb|नवमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे नवमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या बालकांडातील नववा सर्ग ऐका.
एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत् । श्रूयतां तत् पुरावृत्तं पुराणे च मया श्रुतम् ॥१-९-
हे ऐकून, एकांतात सारथ्याने राजाला सांगितले, "पूर्वी काय घडले ते मी ऐकले आहे, ते आता मी सांगतो."