मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव
मी मेल्यावर आणि राम वनात गेल्यावर, अयोग्य स्त्री, तू तुझ्या इच्छेप्रमाणे सुखी हो आणि माझ्या शत्रूंना संपव.
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्। प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत
स्वर्गात गेल्यावरही, रामासाठी मला देवांचा तिरस्कार सहन करावा लागेल—हे मी कसं सहन करू?
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम्। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति
कैकेयीच्या प्रेमापोटी मी रामाला वनवास पाठवतो, आणि हे सत्य आहे असं म्हणालो, तर ते खोटं ठरेल.
अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान्। रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया
माझ्या मोठ्या प्रयत्नांनी, मुलगा नसताना, मी तेजस्वी रामाला मुलगा म्हणून मिळवलं; मग मी त्याला कसा सोडू?
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः। कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते
शूर, विद्वान, क्रोधावर विजय मिळवणारा, क्षमाशील आणि कमळासारख्या डोळ्यांचा राम मी स्वतःच कसा हाकलू?
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्। अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान्
नील कमळासारखा काळा, लांब हाताचा, बलवान आणि मनाला प्रिय असलेला राम मला दंडकारण्यात कसा पाठवावा लागेल?
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च। दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः
सुखात वाढलेल्या आणि दुःखाला न शोभणाऱ्या बुद्धिमान रामाच्या वाट्याला मी दुःख येताना कसं पाहू?
यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत्। अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम्
जर हे सगळं रामाला दुःख न देता पार पडलं असतं, तर मला खऱ्या अर्थानं आनंद मिळाला असता, कारण रामाला दुःख सहन करण्यासारखं नाही.
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति। तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः
माझ्या मनाच्या गोंधळात मी असं विलाप करत राहिलो, तर जगात माझ्यावर अपार अपकीर्ती येईल हे नक्की.
अस्तमभ्यागमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत। सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता
सूर्य मावळला, रात्र झाली; चंद्राच्या प्रकाशानं सजलेली ती रात्र त्या दुःखी राजासाठी गेली.
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी। सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः
राजा दशरथ सतत दुःखानं उसासे टाकत राहिला, त्याला रात्र काही केल्या संपतच नव्हती.
क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः। अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्
माझ्यावर दया दाखव, सोज्वळे; मी हात जोडून विनंती करतो. नाहीतर लगेच निघून जा—निर्दयीला मी पाहू इच्छित नाही.
नृशंसां केकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम। एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः
माझ्या या दु:खाला कारणीभूत असलेल्या निर्दयी कैकेयीला मला पाहावं लागतंय; असं म्हणून राजा हात जोडून कैकेयीला म्हणाला.
प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित्। साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः
राजधर्म जाणणारा राजा, चांगल्या वागणुकीचा, तुझ्यावर प्रेम करणारा आणि आता आयुष्य संपत आलेला असूनही, पुन्हा एकदा कैकेयीला समजूत घालू लागला.
प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः। शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्
सोज्वळे, विशेषतः राजावर कृपा कर; सुंदर कंबरेच्या, मी हे असंच म्हणून सांगितलेलं नाही.
कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि। प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम्
माझ्यावर कृपा कर, तरुणी, कारण तू मनाने दयाळू आहेस; देवी, कृपा कर, रामाला तुझ्या हातून अखंड राज्य मिळू दे.
लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि। मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च। प्रियमेतद् गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे
काळ्या डोळ्यांच्या रामाला राज्य मिळू दे; त्यानं तुला मोठं यश मिळेल. हे सुंदर कंबरेच्या, सुंदर मुखाच्या, माझ्या, रामाच्या, लोकांच्या, वडिलधाऱ्यांच्या आणि भरताच्या मनाला प्रिय असं कर.
विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः। श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्
राजा मनाने शुद्ध असूनही, दुःखाने डोळ्यांत तांबड्या अश्रूंसह विविध करुण विलाप करत असताना, दुष्ट मनाची कैकेयी काहीच बोलली नाही.
ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्। समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः
मग राजा, आपल्या प्रिय पत्नीने मुलाच्या वनवासावर विरोधी आणि कठोर बोलणं ऐकून, पुन्हा शुद्ध हरपून दुःखाने जमिनीवर कोसळला.
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः। विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा निवारयामास स राजसत्तमः
अशा प्रकारे व्यथित राजासाठी ती रात्र भीषण श्वास घेत घेत गेली; आणि जेव्हा त्याला उठवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्या श्रेष्ठ राजाने त्यांना थांबवलं.
thumb|चतुर्दशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥२-
या श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडाचा चौदावा सर्ग इथे संपतो.
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि। विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत्
राजा आपल्या मुलाच्या दुःखाने व्याकुळ, शुद्ध हरपलेला, जमिनीवर पडलेला आणि तडफडत असताना, कैकेयीने त्या इक्ष्वाकुवंशीय राजाला असे म्हणाले.
पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्। शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि
तुम्ही माझ्या वचनावर विश्वास ठेवून असे पाप केले, मग आता जमिनीवर कोसळून का पडला आहात? तुम्ही ठाम राहायला हवे.
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः। सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः
धर्म जाणणारे लोक सत्याला सर्वश्रेष्ठ धर्म मानतात. म्हणून मी सत्यावर विश्वास ठेवून तुला धर्माचं पालन करायला सांगितलं.
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः। प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम्
राजा शिबीने एकदा वचन दिल्यावर स्वतःचं शरीर गरुडाला दिलं आणि त्यामुळे तो उत्तम पदाला पोहोचला.
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे। याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ
त्याचप्रमाणे तेजस्वी अलर्काने, वेदपारंगत ब्राह्मणाने मागितल्यावर, मनातून नको असतानाही आपली दोन्ही डोळे त्याला दिले.
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः। सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते
नद्यांचा स्वामी देखील, सत्याच्या नात्याने, आपल्या मर्यादेतच राहतो आणि कधीही आपली किनार ओलांडत नाही.
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः। सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम्
सत्य हे एकच कायमचं तत्त्व आहे. धर्म सत्यावर उभा आहे. वेद सत्यामुळेच नाश होत नाहीत आणि सत्यानेच परम स्थान मिळतं.
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः। स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम
जर तुझं मन खरंच धर्मावर ठाम असेल, तर सत्याचं पालन कर. मी मागितलेला वर प्रत्यक्षात यावा, कारण तूच खऱ्या अर्थाने वर देणारा आहेस.
धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्। प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्
धर्मासाठी आणि माझ्या आग्रहामुळे, रामाला वनवास पाठव. मी तुला हे तीनदा सांगते.