अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा
नक्कीच, सज्जन लोक मला रस्त्यावर अपमानित करतील—म्हणून की मी स्वतःच्या मुलाचा सौदा करणारा, जसा मद्यपान केलेला ब्राह्मण.
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्
अहो, किती दुःख, किती कष्ट! तुझे शब्द मी ऐकतोय, हेच मोठं दुःख आहे. जणू पूर्वी मी काही पाप केलं म्हणून हे भोग भोगतोय.
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा
पापीण, कित्येक दिवस मी तुझ्या छायेत राहिलो, जणू एखाद्याने साप समजून दोरी उचलावी, तसं अज्ञानाने मी तुझ्यावर विश्वास ठेवला.
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्
तुझ्या सहवासात रमलो, पण तूच मृत्यू आहेस हे मला कळलंच नाही—जसा एखादा लहान मुलगा एकांतात हाताने काळा साप पकडतो.
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति। मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना
नक्कीच, सगळ्या जगाला मला दोष द्यायचा पूर्ण अधिकार आहे, कारण माझ्या दुष्कृत्यामुळे त्या महात्म्याला वडिलांचं छत्र गमावावं लागलं.
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति
खरंच, दशरथ राजा बालिश आणि इच्छाधीन आहे, जो एका स्त्रीसाठी आपल्या प्रिय मुलाला वनात पाठवतो.
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते
वेद, ब्रह्मचर्य आणि गुरु यांच्या शिकवणीने वाढवलेला माझा मुलगा, सुखाच्या वेळी मोठ्या अडचणींना तोंड देईल.
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति
माझा मुलगा मला दुसऱ्यांदा उत्तर देण्यासही समर्थ नाही; मी त्याला, 'वनात जा,' असे सांगितले तर तो फक्त, 'होय,' असेच म्हणेल.
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति
राघवाने जर मी सांगितल्यावरही माझ्या इच्छेविरुद्ध वागले असते, तर ते मला आवडले असते; पण माझा मुलगा तसे कधीच करणार नाही.
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्
राघव वनात गेला की, सगळ्या लोकांकडून मला निंदा मिळेल; सहन न होणारा मृत्यू मला यमाच्या घरी घेऊन जाईल.
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे
मी मेल्यावर आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम वनात गेल्यावर, माझ्या आवडत्या लोकांमध्ये राहून, तू अजून कोणते पाप करणार?
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति। दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति
कौसल्या जर मला, रामाला आणि तिच्या मुलांना सोडून दिले, आणि दुःख सहन न झाल्याने, ती राणी माझ्या मागे येईल.
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह। प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव
कौसल्या, सुमित्रा आणि मला आमच्या तिघा मुलांसह नरकात टाकून, तू कैकेयी सुखात राहशील.
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः। इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि
माझ्या आणि रामाच्या वियोगानंतर, तू हे इक्ष्वाकू कुळ, जे नेहमीच सन्मानित आणि अढळ होते, पण आता गोंधळले आहे, तेच सांभाळशील.
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्। मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः
रामाच्या वनवासाने जर भरताला आनंद होत असेल, तर माझ्या मृत्यूनंतर भरताने माझे श्राद्ध करू नये.
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे। सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि
मी मेल्यावर आणि श्रेष्ठ पुरुष राम वनात गेल्यावर, आता तू आपल्या मुलासह विधवा होऊन राज्य करशील.
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि। अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे। सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा
राजकन्ये, तू दैवाने माझ्या घरी राहिली आहेस; जगात माझी निंदा आणि अपमान निश्चित आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये मला पापी म्हणून तुच्छता मिळेल.
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः। पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति
माझा राम, जो नेहमी रथ, हत्ती आणि घोड्यांवरून प्रवास करत असे, तो आता कसा काय मोठ्या जंगलात पायी भटकणार?
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम्
जेव्हा जेवणाची वेळ यायची, तेव्हा कानात दागिने घातलेले स्वयंपाकी, माझ्या उपस्थितीत, त्याच्यासाठी स्वादिष्ट जेवण आणि पेय बनवायचे.
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च। भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति
माझा मुलगा आता कसा काय आंबट, कडू आणि तिखट असे वनातील अन्न खाऊन राहणार?
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः। काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति
जो नेहमी मौल्यवान वस्त्रे घालायचा आणि सुखात वाढला, तो राम आता काषाय वस्त्र घालून कसा राहील?
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्। रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्
अशा प्रकारचे कठोर शब्द, म्हणजे रामाचे वनात जाणे आणि भरताचा राज्याभिषेक, हे कुणाचे बोल आहेत?
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः। न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम्
स्त्रियांना धिक्कार असो, कारण त्या कपटी आणि फक्त स्वतःच्या फायद्याचा विचार करणाऱ्या असतात; मी सर्व स्त्रियांबद्दल नाही, फक्त भरताच्या आईबद्दल बोलतो.
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निवेशितासि। किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवापि रामे
निष्ठुर आणि व्यर्थ गोष्टीतच स्वार्थ पाहणाऱ्या तू, माझ्या दुःखासाठीच आली आहेस; माझ्यात किंवा नेहमी तुझ्या हितासाठी वागणाऱ्या रामात, तुला काय वाईट दिसते?
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान् भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः। कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद् दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्
आई-वडील सुद्धा आपल्या मुलांना सोडून देतील, आणि ज्या बायका आपल्या नवऱ्यावर प्रेम करतात त्या सुद्धा त्यांना टाकून देतील; कारण खरंच, सगळं जग रामाला दुःखात बुडालेला पाहून गोंधळून जाईल.
अहं पुनर्देवकुमाररूप- मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्। नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव
पण माझा मुलगा, देवासारखा शोभिवंत, माझ्याकडे येताना मी पाहतो तेव्हा, मला नव्याने त्याचं दर्शन झाल्यासारखं वाटतं आणि मी पुन्हा तरुण झाल्यासारखं आनंदित होतो.
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति- रवर्षता वज्रधरेण वापि। रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे
सूर्याशिवायही जग चालू शकतं, पावसाळ्याशिवायही कधी कधी पाऊस पडतो; पण राम इथून निघून जाताना पाहिलं, तर कोणीही जगू शकेल असं मला वाटत नाही—माझी खात्रीच आहे.
विनाशकामामहिताममित्रा- मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्। चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्
तू जी माझ्या विनाशाची इच्छा धरतेस, शत्रू आहेस आणि घरातल्या घरात मृत्यूसारखी राहिली आहेस, तुला मी कित्येक दिवस हृदयाशी धरलं. सापासारखी तुला जवळ ठेवलं आणि आता माझ्या मूर्खपणामुळे तुझ्या विषाने मी संपलो.
मया च रामेण सलक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह। पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी
मी, राम आणि लक्ष्मण नसताना, तू आणि भरत मिळून राज्य करा. नगर, राज्य आणि आपले नातेवाईक सगळे संपवा, आणि माझ्या व तुझ्या शत्रूंना आनंद द्या.
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे। न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा
तुझं वागणं निर्दयी आहे आणि तू संकटं आणणारी आहेस, आज तू जबरदस्तीने अशी कठोर वाणी बोलतेस. असं बोलताना तुझे दात का नाहीत तुटून तोंडातून खाली पडत?