किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्। यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च
अशी मोठी चूक करून मी तिला काय उत्तर देऊ? कारण कौसल्या नेहमीच कधी दासीसारखी, कधी सखीप्रमाणे माझी सेवा करत आली.
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा
ती कधी पत्नीप्रमाणे, कधी बहिणीसारखी, कधी आईसारखी माझ्या सेवेत राहिली. नेहमी माझ्या हिताचीच काळजी घेतली, आपल्या मुलावर प्रेम केलं आणि गोड बोलली.
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव। इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि
तुझ्या सुखासाठी मी त्या देवीला योग्य तो मान दिला नाही, जरी ती मान मिळवण्यास पात्र होती. आता माझ्या मनाला यातना होते, तुझ्यासाठी केलेल्या त्या सर्व चांगल्या गोष्टी आठवून.
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्। विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च
जसा आजारी माणूस विष मिसळलेलं अन्न खातो, तसंच रामावर झालेलं अन्याय आणि त्याचा वनवास मला असह्य वाटतो.
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति। कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्
सुमित्रा हे सगळं पाहून घाबरेल, मग ती माझ्यावर कशी विश्वास ठेवेल? आणि बिचारी वैदेही दोन दुःखद बातम्या ऐकेल.
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्। वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति
माझ्या मृत्यूची आणि रामाच्या वनवासाची बातमी तिला कळेल; मग वैदेही माझ्यासाठी शोक करीत आपलं आयुष्य संपवेल.
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी। नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने
हिमालयाच्या डोंगरावर जोडीदाराने सोडलेली किंनरी जशी असहाय असते, तसं मला रामाचा वनवास पाहवत नाही.
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्। सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि
मी फार काळ जगेन असं वाटत नाही, आणि रडणारी मैथिली मला पाहायला मिळेल असंही वाटत नाही. आता तू आपल्या मुलासह विधवा म्हणून राज्य करशील.
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः
तू दिसायला जरी सतीसारखी असलीस, तरी मी तुला आता पूर्णपणे असतीच समजतो—म्हणजे सुंदर रूपात विष मिसळल्यासारखी, जशी एखाद्या माणसाने मद्य प्यावं.
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः
खरंच, तू मला खोट्या शब्दांनी फसवलंस, जणू शिकारीने गाण्याच्या आवाजाने हरणाला फसवून मारावं, तसं तू मला नष्ट केलंस.
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा
नक्कीच, सज्जन लोक मला रस्त्यावर अपमानित करतील—म्हणून की मी स्वतःच्या मुलाचा सौदा करणारा, जसा मद्यपान केलेला ब्राह्मण.
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्
अहो, किती दुःख, किती कष्ट! तुझे शब्द मी ऐकतोय, हेच मोठं दुःख आहे. जणू पूर्वी मी काही पाप केलं म्हणून हे भोग भोगतोय.
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा
पापीण, कित्येक दिवस मी तुझ्या छायेत राहिलो, जणू एखाद्याने साप समजून दोरी उचलावी, तसं अज्ञानाने मी तुझ्यावर विश्वास ठेवला.
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्
तुझ्या सहवासात रमलो, पण तूच मृत्यू आहेस हे मला कळलंच नाही—जसा एखादा लहान मुलगा एकांतात हाताने काळा साप पकडतो.
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति। मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना
नक्कीच, सगळ्या जगाला मला दोष द्यायचा पूर्ण अधिकार आहे, कारण माझ्या दुष्कृत्यामुळे त्या महात्म्याला वडिलांचं छत्र गमावावं लागलं.
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति
खरंच, दशरथ राजा बालिश आणि इच्छाधीन आहे, जो एका स्त्रीसाठी आपल्या प्रिय मुलाला वनात पाठवतो.
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते
वेद, ब्रह्मचर्य आणि गुरु यांच्या शिकवणीने वाढवलेला माझा मुलगा, सुखाच्या वेळी मोठ्या अडचणींना तोंड देईल.
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति
माझा मुलगा मला दुसऱ्यांदा उत्तर देण्यासही समर्थ नाही; मी त्याला, 'वनात जा,' असे सांगितले तर तो फक्त, 'होय,' असेच म्हणेल.
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति
राघवाने जर मी सांगितल्यावरही माझ्या इच्छेविरुद्ध वागले असते, तर ते मला आवडले असते; पण माझा मुलगा तसे कधीच करणार नाही.
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्
राघव वनात गेला की, सगळ्या लोकांकडून मला निंदा मिळेल; सहन न होणारा मृत्यू मला यमाच्या घरी घेऊन जाईल.
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे
मी मेल्यावर आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम वनात गेल्यावर, माझ्या आवडत्या लोकांमध्ये राहून, तू अजून कोणते पाप करणार?
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति। दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति
कौसल्या जर मला, रामाला आणि तिच्या मुलांना सोडून दिले, आणि दुःख सहन न झाल्याने, ती राणी माझ्या मागे येईल.
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह। प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव
कौसल्या, सुमित्रा आणि मला आमच्या तिघा मुलांसह नरकात टाकून, तू कैकेयी सुखात राहशील.
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः। इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि
माझ्या आणि रामाच्या वियोगानंतर, तू हे इक्ष्वाकू कुळ, जे नेहमीच सन्मानित आणि अढळ होते, पण आता गोंधळले आहे, तेच सांभाळशील.
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्। मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः
रामाच्या वनवासाने जर भरताला आनंद होत असेल, तर माझ्या मृत्यूनंतर भरताने माझे श्राद्ध करू नये.
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे। सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि
मी मेल्यावर आणि श्रेष्ठ पुरुष राम वनात गेल्यावर, आता तू आपल्या मुलासह विधवा होऊन राज्य करशील.
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि। अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे। सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा
राजकन्ये, तू दैवाने माझ्या घरी राहिली आहेस; जगात माझी निंदा आणि अपमान निश्चित आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये मला पापी म्हणून तुच्छता मिळेल.
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः। पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति
माझा राम, जो नेहमी रथ, हत्ती आणि घोड्यांवरून प्रवास करत असे, तो आता कसा काय मोठ्या जंगलात पायी भटकणार?
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम्
जेव्हा जेवणाची वेळ यायची, तेव्हा कानात दागिने घातलेले स्वयंपाकी, माझ्या उपस्थितीत, त्याच्यासाठी स्वादिष्ट जेवण आणि पेय बनवायचे.
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च। भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति
माझा मुलगा आता कसा काय आंबट, कडू आणि तिखट असे वनातील अन्न खाऊन राहणार?