बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्। कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्
पण आता, लहान मुलीप्रमाणे तुझ्यात हा बदल मी पाहतो; असं कोणतं भय तुझ्या मनात आलं, की तू असा वर मागितलास?
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने। विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च
भरताला गादीवर बसवायचं आणि राघवाला वनात पाठवायचं हे तुझं मन आहे; हे वागणं आणि हे खोटेपण सोडून दे.
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च। नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि
जर तुला पतीचं, लोकांचं आणि भरताचं प्रिय करायचं असेल, तर हे निर्दयी, पापी, क्षुद्र आणि वाईट कृत्य करणाऱ्या स्त्री,
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि। न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत्
माझ्यात किंवा रामात तुला कोणतं दुःख किंवा खोटेपण दिसतं? रामाशिवाय भरत कधीच राज्यावर बसू शकणार नाही.
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्। कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते
धर्माच्या दृष्टीने मी त्याला रामापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान मानतो; पण रामाला 'वनात जा' असं सांगितल्यावर मी त्याच्याकडे कसा पाहू?
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्। तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम्
त्याचं तोंड जसं ग्रहण लागलेल्या चंद्रासारखं फिकट होईल; आणि माझी जी चांगली ठरवलेली बुद्धी, जी मी मित्रांसोबत निश्चित केली,
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः
परक्यांनी हरवल्यासारखी, मागे फिरलेली आपली सेना मी कशी पाहू? आणि सर्व दिशांनी आलेले राजे मला काय म्हणतील?
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्। यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः
अरेरे, हा तरुण इक्ष्वाकू इतके दिवस राज्य करत राहिला, जरी अनेक वयोवृद्ध, गुणी आणि विद्वान सभेत होते.
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा। कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया
लोक मला विचारतील, काकुत्स्थाला काय सांगू? की कैकेयीच्या हट्टामुळे मी स्वतः माझ्या मुलाला वनवास दिला?
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति। किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते
हे खरं सांगितलं तर लोक त्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत. राघव वनात गेल्यावर कौसल्येने मला काय म्हणावं?
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्। यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च
अशी मोठी चूक करून मी तिला काय उत्तर देऊ? कारण कौसल्या नेहमीच कधी दासीसारखी, कधी सखीप्रमाणे माझी सेवा करत आली.
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा
ती कधी पत्नीप्रमाणे, कधी बहिणीसारखी, कधी आईसारखी माझ्या सेवेत राहिली. नेहमी माझ्या हिताचीच काळजी घेतली, आपल्या मुलावर प्रेम केलं आणि गोड बोलली.
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव। इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि
तुझ्या सुखासाठी मी त्या देवीला योग्य तो मान दिला नाही, जरी ती मान मिळवण्यास पात्र होती. आता माझ्या मनाला यातना होते, तुझ्यासाठी केलेल्या त्या सर्व चांगल्या गोष्टी आठवून.
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्। विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च
जसा आजारी माणूस विष मिसळलेलं अन्न खातो, तसंच रामावर झालेलं अन्याय आणि त्याचा वनवास मला असह्य वाटतो.
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति। कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्
सुमित्रा हे सगळं पाहून घाबरेल, मग ती माझ्यावर कशी विश्वास ठेवेल? आणि बिचारी वैदेही दोन दुःखद बातम्या ऐकेल.
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्। वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति
माझ्या मृत्यूची आणि रामाच्या वनवासाची बातमी तिला कळेल; मग वैदेही माझ्यासाठी शोक करीत आपलं आयुष्य संपवेल.
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी। नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने
हिमालयाच्या डोंगरावर जोडीदाराने सोडलेली किंनरी जशी असहाय असते, तसं मला रामाचा वनवास पाहवत नाही.
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्। सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि
मी फार काळ जगेन असं वाटत नाही, आणि रडणारी मैथिली मला पाहायला मिळेल असंही वाटत नाही. आता तू आपल्या मुलासह विधवा म्हणून राज्य करशील.
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः
तू दिसायला जरी सतीसारखी असलीस, तरी मी तुला आता पूर्णपणे असतीच समजतो—म्हणजे सुंदर रूपात विष मिसळल्यासारखी, जशी एखाद्या माणसाने मद्य प्यावं.
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः
खरंच, तू मला खोट्या शब्दांनी फसवलंस, जणू शिकारीने गाण्याच्या आवाजाने हरणाला फसवून मारावं, तसं तू मला नष्ट केलंस.
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा
नक्कीच, सज्जन लोक मला रस्त्यावर अपमानित करतील—म्हणून की मी स्वतःच्या मुलाचा सौदा करणारा, जसा मद्यपान केलेला ब्राह्मण.
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्
अहो, किती दुःख, किती कष्ट! तुझे शब्द मी ऐकतोय, हेच मोठं दुःख आहे. जणू पूर्वी मी काही पाप केलं म्हणून हे भोग भोगतोय.
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा
पापीण, कित्येक दिवस मी तुझ्या छायेत राहिलो, जणू एखाद्याने साप समजून दोरी उचलावी, तसं अज्ञानाने मी तुझ्यावर विश्वास ठेवला.
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्
तुझ्या सहवासात रमलो, पण तूच मृत्यू आहेस हे मला कळलंच नाही—जसा एखादा लहान मुलगा एकांतात हाताने काळा साप पकडतो.
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति। मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना
नक्कीच, सगळ्या जगाला मला दोष द्यायचा पूर्ण अधिकार आहे, कारण माझ्या दुष्कृत्यामुळे त्या महात्म्याला वडिलांचं छत्र गमावावं लागलं.
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति
खरंच, दशरथ राजा बालिश आणि इच्छाधीन आहे, जो एका स्त्रीसाठी आपल्या प्रिय मुलाला वनात पाठवतो.
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते
वेद, ब्रह्मचर्य आणि गुरु यांच्या शिकवणीने वाढवलेला माझा मुलगा, सुखाच्या वेळी मोठ्या अडचणींना तोंड देईल.
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति
माझा मुलगा मला दुसऱ्यांदा उत्तर देण्यासही समर्थ नाही; मी त्याला, 'वनात जा,' असे सांगितले तर तो फक्त, 'होय,' असेच म्हणेल.
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति
राघवाने जर मी सांगितल्यावरही माझ्या इच्छेविरुद्ध वागले असते, तर ते मला आवडले असते; पण माझा मुलगा तसे कधीच करणार नाही.
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्
राघव वनात गेला की, सगळ्या लोकांकडून मला निंदा मिळेल; सहन न होणारा मृत्यू मला यमाच्या घरी घेऊन जाईल.