शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ। अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम्
शैब्य राजाने गरुड-कबुतराच्या गोष्टीत पक्ष्याला स्वतःचं मांस दिलं; अलर्काने आपली डोळे देऊन उत्तम गति मिळवली.
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते। समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
समुद्राने एकदा वचन दिलं, तर तो कधीच आपली मर्यादा ओलांडत नाही; तूही पूर्वीचं आठवून आपलं वचन मोडू नकोस.
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते
मग तू धर्म सोडून, रामाला राज्याभिषेक करून, कौसल्येसोबत नेहमीच सुख उपभोगायचं ठरवलं आहेस, वाईट मनाच्या आहेस.
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः
धर्म असो वा अधर्म, सत्य असो वा असत्य — पण जे तू मला वचन दिलं आहेस, त्याचं उल्लंघन होऊच शकत नाही.
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते
मी आत्ताच तुझ्या समोर विष पिऊन प्राण सोडीन, जर रामाचा राज्याभिषेक झाला तर.
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्। अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम
एक दिवस जरी मला रामाची आई माझ्या नमस्काराला स्वीकार करताना पाहायला मिळाली, तरी मृत्यूच माझ्यासाठी अधिक चांगला आहे.
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप। यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्
भरत आणि स्वतःच्या नावाने, हे राजाधिराज, मी तुला शपथ घेतो — रामाच्या वनवासाशिवाय दुसऱ्या कशातही मला समाधान मिळणार नाही.
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह। विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा
असं म्हणून कैकेयी गप्प बसली; रडणाऱ्या राजाला तिने काहीच उत्तर दिलं नाही.
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्। रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च
रामाचा वनवास आणि भरताचं राज्य याबद्दल कैकेयीचे तीव्र शब्द ऐकून,
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः। प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्
राजा व्याकुळ मनाने काही क्षण कैकेयीशी काहीच बोलला नाही; ती अप्रिय बोलत असताना तो तिच्याकडे न हालचाल करता पाहत राहिला.
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत्
मनाला वेदना देणारे, दुःख आणि शोकाने भरलेले, वज्रासारखे कठोर शब्द ऐकून राजा सुखी राहिला नाही.
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्। ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत्
राणीचा निर्धार आणि तिची भीषण शपथ आठवत, 'राम' असं सुस्कारा टाकत, तो छाटलेल्या झाडासारखा कोसळला.
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः। हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः
त्याचं मन हरवलं, तो वेड्यासारखा, गोंधळलेला आणि आजारी माणसासारखा झाला; त्याची ताकद गेली, जणू काही सापाची शक्ति काढून घेतली, तसा तो पृथ्वीचा स्वामी झाला.
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्। अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता
दीन आणि आजारी स्वरात त्याने कैकेयीला विचारलं — 'हा विनाशकारी आणि वरपांगी हितकारक वाटणारा सल्ला तुला कोणी दिला?'
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे। शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा
तू माझ्याशी लाज न बाळगता बोलतेस, जणू तुझं मन भूतांनी पछाडलेलं आहे; तुझ्या स्वभावातला हा दुर्गुण मला कधीच माहिती नव्हता.
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्। कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्
पण आता, लहान मुलीप्रमाणे तुझ्यात हा बदल मी पाहतो; असं कोणतं भय तुझ्या मनात आलं, की तू असा वर मागितलास?
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने। विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च
भरताला गादीवर बसवायचं आणि राघवाला वनात पाठवायचं हे तुझं मन आहे; हे वागणं आणि हे खोटेपण सोडून दे.
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च। नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि
जर तुला पतीचं, लोकांचं आणि भरताचं प्रिय करायचं असेल, तर हे निर्दयी, पापी, क्षुद्र आणि वाईट कृत्य करणाऱ्या स्त्री,
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि। न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत्
माझ्यात किंवा रामात तुला कोणतं दुःख किंवा खोटेपण दिसतं? रामाशिवाय भरत कधीच राज्यावर बसू शकणार नाही.
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्। कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते
धर्माच्या दृष्टीने मी त्याला रामापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान मानतो; पण रामाला 'वनात जा' असं सांगितल्यावर मी त्याच्याकडे कसा पाहू?
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्। तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम्
त्याचं तोंड जसं ग्रहण लागलेल्या चंद्रासारखं फिकट होईल; आणि माझी जी चांगली ठरवलेली बुद्धी, जी मी मित्रांसोबत निश्चित केली,
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः
परक्यांनी हरवल्यासारखी, मागे फिरलेली आपली सेना मी कशी पाहू? आणि सर्व दिशांनी आलेले राजे मला काय म्हणतील?
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्। यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः
अरेरे, हा तरुण इक्ष्वाकू इतके दिवस राज्य करत राहिला, जरी अनेक वयोवृद्ध, गुणी आणि विद्वान सभेत होते.
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा। कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया
लोक मला विचारतील, काकुत्स्थाला काय सांगू? की कैकेयीच्या हट्टामुळे मी स्वतः माझ्या मुलाला वनवास दिला?
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति। किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते
हे खरं सांगितलं तर लोक त्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत. राघव वनात गेल्यावर कौसल्येने मला काय म्हणावं?
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्। यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च
अशी मोठी चूक करून मी तिला काय उत्तर देऊ? कारण कौसल्या नेहमीच कधी दासीसारखी, कधी सखीप्रमाणे माझी सेवा करत आली.
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा
ती कधी पत्नीप्रमाणे, कधी बहिणीसारखी, कधी आईसारखी माझ्या सेवेत राहिली. नेहमी माझ्या हिताचीच काळजी घेतली, आपल्या मुलावर प्रेम केलं आणि गोड बोलली.
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव। इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि
तुझ्या सुखासाठी मी त्या देवीला योग्य तो मान दिला नाही, जरी ती मान मिळवण्यास पात्र होती. आता माझ्या मनाला यातना होते, तुझ्यासाठी केलेल्या त्या सर्व चांगल्या गोष्टी आठवून.
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्। विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च
जसा आजारी माणूस विष मिसळलेलं अन्न खातो, तसंच रामावर झालेलं अन्याय आणि त्याचा वनवास मला असह्य वाटतो.
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति। कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्
सुमित्रा हे सगळं पाहून घाबरेल, मग ती माझ्यावर कशी विश्वास ठेवेल? आणि बिचारी वैदेही दोन दुःखद बातम्या ऐकेल.