तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्। आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता
हे ऐकून, दु:खाने जळत तू मला फारच वेदना देतेस; या ओसाड घरात तू वेडी झालीस, आणि आता दुसऱ्याच्या हातात गेलीस.
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः
इक्ष्वाकूंच्या घरात, राणी, मोठे संकट आले आहे; जिथे तुझी नीतीने चालणारी बुद्धी आता वाईट मार्गाला लागली आहे.
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते
माझ्या मोठ्या डोळ्यांच्या राणी, याआधी कधीच तू काही चुकीचे किंवा अप्रिय केले नाहीस; म्हणूनच मला हे तुझ्यावर विश्वास बसत नाही.
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम
खरंच, तुझ्या दृष्टीने राघव आणि भरत हे दोघे सारखेच आहेत; कारण लहानपणी तू मला हे वारंवार सांगितले आहेस.
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च
तो धर्मनिष्ठ आणि कीर्तीमान आहे, तरीही, भीरू राणी, तू त्याला चौदा वर्षे वनवास का द्यावा असे वाटते?
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे
तो फारच नाजूक आहे आणि नेहमी धर्मात मन लावतो, तरीही त्याला या कठीण जंगलात राहायला पाठवावे असे तुला का वाटते?
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्
शुभ डोळ्यांची राणी, रमणीय आणि तुझी सेवा करणाऱ्या रामाचा वनवास तुला का हवा आहे?
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये
राम नेहमी भरतापेक्षा तुला जास्त सेवा करतो; या बाबतीत भरताचा तुझ्यावर काही विशेष प्रेम मला दिसत नाही.
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याच्याशिवाय, सेवा, आदर आणि आज्ञापालन यात कोण अधिक करू शकेल?
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्। परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते
अनेक स्त्रिया आणि सेवक यांच्या मध्ये, राघवाबद्दल कधीही कुणी निंदा किंवा दोषारोप करत नाही.
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा। गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः
राम, माणसांमध्ये वाघासारखा, शुद्ध मनाने सर्वांना गोड बोलून जिंकतो आणि सर्व लोकांचे प्रेम मिळवतो.
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः। गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्
राघव सत्याने लोकांना जिंकतो, दानाने ब्राह्मणांना, सेवेमुळे वडिलधाऱ्यांना आणि युद्धात धनुष्याने शत्रूंना जिंकतो.
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्। विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे
सत्य, दान, तप, त्याग, मैत्री, शुद्धता, साधेपणा, विद्या आणि गुरुजनांची सेवा — ही सगळी गुणं राघवामध्ये नेहमीच दृढ आहेत.
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि
देवी, ज्याच्यात साधेपणा आहे, जो देवांसारखा आहे, ज्याचं तेज मोठ्या ऋषींसारखं आहे, अशा रामाबद्दल वाईट विचार तुझ्या मनात कसा येतो?
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्
मी कधीच कोणालाही कठोर बोललो नाही, सगळ्यांशी गोड बोलणारा आहे; मग तुझ्यासाठी रामाला असं काही बोलू तरी कसं, जे तुला आवडेल पण त्याला दुखावेल?
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम
ज्याच्यात क्षमा, तप, त्याग, सत्य, धर्म, उपकाराची जाणीव आणि सगळ्या जीवांवरही अहिंसा आहे — त्याच्याशिवाय मी दुसऱ्या कुणाकडे जाऊच कसा?
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि
कैकेयी, मी म्हातारा, थकलेला, तपस्वी, दु:खी आणि वेदनेत रडणारा आहे; माझ्यावर दया करायला हवीस.
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते। तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश
या पृथ्वीवर समुद्राच्या काठापर्यंत जे काही मिळू शकतं, ते सगळं मी तुला देईन; पण तुझ्या मनात राग धरू नकोस.
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते। शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत्
कैकेयी, मी तुला हात जोडून विनंती करतो, तुझे पायही धरतो; रामाचा आसरा हो, आणि माझ्यावर अधर्म येऊ देऊ नकोस.
इति दुःखाभिसंतप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्
अशा प्रकारे दु:खाने ग्रासलेला, रडणारा, शुद्ध हरपलेला, हलता हलता, मोठा राजा शोकाने पूर्णपणे बुडून गेला.
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः
तो पुन्हा पुन्हा शोकाच्या समुद्रातून बाहेर पडू दे, असं विनवत राहिला; तेव्हा कैकेयीने त्याला यापेक्षाही कठोर शब्दांत उत्तर दिलं.
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे। धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि
राजा, जर दोन वर दिल्यावर आता तुला पश्चाताप होत असेल, तर पृथ्वीवर आपला धर्म कसा सांगशील, हेवीर?
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह। कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि
जेव्हा अनेक राजर्षी तुझ्यासोबत एकत्र येऊन धर्मावर चर्चा करतील, तेव्हा तू त्यांना काय उत्तर देशील?
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्। तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि
'जिच्या कृपेने मी जगतो, जिला तिने माझी काळजी घेतली, तिलाच मी फसवलं — कैकेयीला' असं तू सांगणार आहेस का?
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप। यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे
राजाधिराज, वर दिल्यावर आता दुसरंच बोलशील, तर तू राजांना कलंक लावशील.
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ। अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम्
शैब्य राजाने गरुड-कबुतराच्या गोष्टीत पक्ष्याला स्वतःचं मांस दिलं; अलर्काने आपली डोळे देऊन उत्तम गति मिळवली.
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते। समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
समुद्राने एकदा वचन दिलं, तर तो कधीच आपली मर्यादा ओलांडत नाही; तूही पूर्वीचं आठवून आपलं वचन मोडू नकोस.
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते
मग तू धर्म सोडून, रामाला राज्याभिषेक करून, कौसल्येसोबत नेहमीच सुख उपभोगायचं ठरवलं आहेस, वाईट मनाच्या आहेस.
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः
धर्म असो वा अधर्म, सत्य असो वा असत्य — पण जे तू मला वचन दिलं आहेस, त्याचं उल्लंघन होऊच शकत नाही.
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते
मी आत्ताच तुझ्या समोर विष पिऊन प्राण सोडीन, जर रामाचा राज्याभिषेक झाला तर.