कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा। नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि
रागाने आणि तेजाने जणू जाळत, त्याने कैकेयीला म्हटले, "क्रूर, वाईट वागणारी, या घराण्याचा नाश करणारी!"
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा। सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः
"रामाने तुला काय वाईट केले, किंवा मी काय पाप केले, हे पापीण? राघव नेहमी तुला आईसारखेच वागवतो."
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता। त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता
"मग तू हे वाईट करण्याचा हट्ट का धरला आहेस? मीच तुला या घरात ठेवले, आणि तू माझ्याच नाशाचा विचार करतेस."
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा। जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्
"राजकन्ये, तू न कळता, तीक्ष्ण विष असलेल्या सर्पासारखी झाली आहेस; कारण जेव्हा सारा जग रामाच्या गुणांचे स्तुती करतो—"
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्। कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम्
मी कोणत्या अपराधासाठी माझ्या लाडक्या मुलाला सोडून देऊ? मी कौसल्या आणि सुमित्रा यांनाही सोडू शकतो, किंवा माझा धनसंपत्तीही देऊ शकतो.
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्। तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना
माझ्या नजरेला राम दिसला नाही, तर माझे भानच हरपेल; सूर्याशिवाय जग राहू शकते का, किंवा पाण्याशिवाय पिके उगवू शकतात का?
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्। तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये
पण रामाशिवाय माझे प्राण या देहात टिकू शकत नाहीत; म्हणून हा पापाचा निर्धार लगेच सोडून द्यावा.
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे। किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्
मी तुझ्या पायांवर मस्तक ठेवायला तयार आहे—माझ्यावर कृपा कर. अरे पापी, इतका भयंकर विचार तू का केला?
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति
तुला जर माझे भरतावर प्रेम आहे की नाही हे पाहायचे असेल, तर जसे तू आधी राघवाबद्दल सांगितलेस, तसेच होऊ दे.
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्
तो माझा मोठा मुलगा आहे, तेजस्वी आहे आणि नेहमी धर्मात पुढे आहे; तू गोड बोलणारी आहेस, म्हणून सेवा करण्यासाठीच ते बोलली असशील.
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्। आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता
हे ऐकून, दु:खाने जळत तू मला फारच वेदना देतेस; या ओसाड घरात तू वेडी झालीस, आणि आता दुसऱ्याच्या हातात गेलीस.
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः
इक्ष्वाकूंच्या घरात, राणी, मोठे संकट आले आहे; जिथे तुझी नीतीने चालणारी बुद्धी आता वाईट मार्गाला लागली आहे.
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते
माझ्या मोठ्या डोळ्यांच्या राणी, याआधी कधीच तू काही चुकीचे किंवा अप्रिय केले नाहीस; म्हणूनच मला हे तुझ्यावर विश्वास बसत नाही.
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम
खरंच, तुझ्या दृष्टीने राघव आणि भरत हे दोघे सारखेच आहेत; कारण लहानपणी तू मला हे वारंवार सांगितले आहेस.
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च
तो धर्मनिष्ठ आणि कीर्तीमान आहे, तरीही, भीरू राणी, तू त्याला चौदा वर्षे वनवास का द्यावा असे वाटते?
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे
तो फारच नाजूक आहे आणि नेहमी धर्मात मन लावतो, तरीही त्याला या कठीण जंगलात राहायला पाठवावे असे तुला का वाटते?
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्
शुभ डोळ्यांची राणी, रमणीय आणि तुझी सेवा करणाऱ्या रामाचा वनवास तुला का हवा आहे?
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये
राम नेहमी भरतापेक्षा तुला जास्त सेवा करतो; या बाबतीत भरताचा तुझ्यावर काही विशेष प्रेम मला दिसत नाही.
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याच्याशिवाय, सेवा, आदर आणि आज्ञापालन यात कोण अधिक करू शकेल?
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्। परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते
अनेक स्त्रिया आणि सेवक यांच्या मध्ये, राघवाबद्दल कधीही कुणी निंदा किंवा दोषारोप करत नाही.
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा। गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः
राम, माणसांमध्ये वाघासारखा, शुद्ध मनाने सर्वांना गोड बोलून जिंकतो आणि सर्व लोकांचे प्रेम मिळवतो.
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः। गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्
राघव सत्याने लोकांना जिंकतो, दानाने ब्राह्मणांना, सेवेमुळे वडिलधाऱ्यांना आणि युद्धात धनुष्याने शत्रूंना जिंकतो.
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्। विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे
सत्य, दान, तप, त्याग, मैत्री, शुद्धता, साधेपणा, विद्या आणि गुरुजनांची सेवा — ही सगळी गुणं राघवामध्ये नेहमीच दृढ आहेत.
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि
देवी, ज्याच्यात साधेपणा आहे, जो देवांसारखा आहे, ज्याचं तेज मोठ्या ऋषींसारखं आहे, अशा रामाबद्दल वाईट विचार तुझ्या मनात कसा येतो?
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्
मी कधीच कोणालाही कठोर बोललो नाही, सगळ्यांशी गोड बोलणारा आहे; मग तुझ्यासाठी रामाला असं काही बोलू तरी कसं, जे तुला आवडेल पण त्याला दुखावेल?
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम
ज्याच्यात क्षमा, तप, त्याग, सत्य, धर्म, उपकाराची जाणीव आणि सगळ्या जीवांवरही अहिंसा आहे — त्याच्याशिवाय मी दुसऱ्या कुणाकडे जाऊच कसा?
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि
कैकेयी, मी म्हातारा, थकलेला, तपस्वी, दु:खी आणि वेदनेत रडणारा आहे; माझ्यावर दया करायला हवीस.
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते। तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश
या पृथ्वीवर समुद्राच्या काठापर्यंत जे काही मिळू शकतं, ते सगळं मी तुला देईन; पण तुझ्या मनात राग धरू नकोस.
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते। शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत्
कैकेयी, मी तुला हात जोडून विनंती करतो, तुझे पायही धरतो; रामाचा आसरा हो, आणि माझ्यावर अधर्म येऊ देऊ नकोस.
इति दुःखाभिसंतप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्
अशा प्रकारे दु:खाने ग्रासलेला, रडणारा, शुद्ध हरपलेला, हलता हलता, मोठा राजा शोकाने पूर्णपणे बुडून गेला.