चीराजिनधरो धीरो रामो भवतु तापसः। भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्
"रामाने चिर आणि मृगाची कातडी घालून, धीराने तपस्व्यासारखा राहावे. आज भरताने कुठलीही अडचण न येता राज्य मिळवावे."
एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे। अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने
"हा माझा सर्वात मोठा इच्छा आहे; तू दिलेला वर मी मागते. आणि आजच मला राघव वनात जाताना पहायला मिळावे."
स राजराजो भव सत्यसंगरः कुलं च शीलं च हि जन्म रक्ष च। परत्र वासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम्
"राजांचा राजा हो, वचन पाळणारा राहा; आपले घराणे, चारित्र्य आणि जन्म यांचे रक्षण कर. कारण, पुढच्या जन्मात, ऋषी सांगतात की सत्य बोलणे हेच माणसांसाठी सर्वश्रेष्ठ आहे."
thumb|द्वादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील बारावा सर्ग ऐका.
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः। चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च
कैकेयीचे कठोर शब्द ऐकून, मोठ्या राजाने काही क्षण विचारात पडून मनाने फार त्रास सहन केला.
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम। अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः
"हे काही माझे दिवसा पडलेले स्वप्न आहे का, की माझ्या मनाचा गोंधळ आहे? की काही संकट अनुभवले आहे, की मनाला काही त्रास झाला आहे?"
इति संचिन्त्य तद् राजा नाध्यगच्छत् तदासुखम्। प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः
अशा विचारात तो राजा सुख शोधू शकला नाही; नंतर कैकेयीच्या बोलांनी व्यथित होऊन, शुद्धीवर आला.
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः। असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन्
तो व्याकुळ आणि गोंधळलेला, वाघिणीला पाहिलेल्या हरणासारखा, उघड्या जमिनीवर बसून खोल श्वास घेत होता.
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः। अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः
मंत्रांनी बांधलेल्या, पण विषारी असलेल्या सापासारखा, तो मनुष्यांचा राजा रागाने 'छी' असे म्हणत तक्रार करू लागला.
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः। चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः
शोकाने मन भरून पुन्हा गोंधळला; पण बराच वेळ गेल्यावर, तो राजा फार दुःखी असूनही, शुद्धीवर आला.
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा। नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि
रागाने आणि तेजाने जणू जाळत, त्याने कैकेयीला म्हटले, "क्रूर, वाईट वागणारी, या घराण्याचा नाश करणारी!"
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा। सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः
"रामाने तुला काय वाईट केले, किंवा मी काय पाप केले, हे पापीण? राघव नेहमी तुला आईसारखेच वागवतो."
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता। त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता
"मग तू हे वाईट करण्याचा हट्ट का धरला आहेस? मीच तुला या घरात ठेवले, आणि तू माझ्याच नाशाचा विचार करतेस."
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा। जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्
"राजकन्ये, तू न कळता, तीक्ष्ण विष असलेल्या सर्पासारखी झाली आहेस; कारण जेव्हा सारा जग रामाच्या गुणांचे स्तुती करतो—"
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्। कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम्
मी कोणत्या अपराधासाठी माझ्या लाडक्या मुलाला सोडून देऊ? मी कौसल्या आणि सुमित्रा यांनाही सोडू शकतो, किंवा माझा धनसंपत्तीही देऊ शकतो.
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्। तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना
माझ्या नजरेला राम दिसला नाही, तर माझे भानच हरपेल; सूर्याशिवाय जग राहू शकते का, किंवा पाण्याशिवाय पिके उगवू शकतात का?
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्। तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये
पण रामाशिवाय माझे प्राण या देहात टिकू शकत नाहीत; म्हणून हा पापाचा निर्धार लगेच सोडून द्यावा.
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे। किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्
मी तुझ्या पायांवर मस्तक ठेवायला तयार आहे—माझ्यावर कृपा कर. अरे पापी, इतका भयंकर विचार तू का केला?
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति
तुला जर माझे भरतावर प्रेम आहे की नाही हे पाहायचे असेल, तर जसे तू आधी राघवाबद्दल सांगितलेस, तसेच होऊ दे.
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्
तो माझा मोठा मुलगा आहे, तेजस्वी आहे आणि नेहमी धर्मात पुढे आहे; तू गोड बोलणारी आहेस, म्हणून सेवा करण्यासाठीच ते बोलली असशील.
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्। आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता
हे ऐकून, दु:खाने जळत तू मला फारच वेदना देतेस; या ओसाड घरात तू वेडी झालीस, आणि आता दुसऱ्याच्या हातात गेलीस.
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः
इक्ष्वाकूंच्या घरात, राणी, मोठे संकट आले आहे; जिथे तुझी नीतीने चालणारी बुद्धी आता वाईट मार्गाला लागली आहे.
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते
माझ्या मोठ्या डोळ्यांच्या राणी, याआधी कधीच तू काही चुकीचे किंवा अप्रिय केले नाहीस; म्हणूनच मला हे तुझ्यावर विश्वास बसत नाही.
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम
खरंच, तुझ्या दृष्टीने राघव आणि भरत हे दोघे सारखेच आहेत; कारण लहानपणी तू मला हे वारंवार सांगितले आहेस.
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च
तो धर्मनिष्ठ आणि कीर्तीमान आहे, तरीही, भीरू राणी, तू त्याला चौदा वर्षे वनवास का द्यावा असे वाटते?
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे
तो फारच नाजूक आहे आणि नेहमी धर्मात मन लावतो, तरीही त्याला या कठीण जंगलात राहायला पाठवावे असे तुला का वाटते?
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्
शुभ डोळ्यांची राणी, रमणीय आणि तुझी सेवा करणाऱ्या रामाचा वनवास तुला का हवा आहे?
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये
राम नेहमी भरतापेक्षा तुला जास्त सेवा करतो; या बाबतीत भरताचा तुझ्यावर काही विशेष प्रेम मला दिसत नाही.
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याच्याशिवाय, सेवा, आदर आणि आज्ञापालन यात कोण अधिक करू शकेल?
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्। परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते
अनेक स्त्रिया आणि सेवक यांच्या मध्ये, राघवाबद्दल कधीही कुणी निंदा किंवा दोषारोप करत नाही.