न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे। स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः
राजाला उत्तम पलंगावर कैकेयी दिसली नाही; मनात इच्छा आणि सुखाची आस घेऊन तो मनुष्यांचा अधिपती तिला शोधू लागला.
अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च। नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत
आपली प्रिय पत्नी दिसली नाही म्हणून त्याने विचारपूस केली आणि तो उदास झाला; कारण राणी कधीच अशा वेळी दूर राहिली नव्हती.
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन। ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत
राजाने कधीच रिकाम्या खोलीत पाऊल ठेवले नव्हते; मग तो खोलीत जाऊन कैकेयीबद्दल विचारू लागला.
यथापुरम् अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम्। प्रतिहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः
पूर्वीप्रमाणेच तिच्या स्वार्थी हेतूचा आणि अज्ञानाचा अंदाज न येता, राजाने विचारले; तेव्हा दरवाजाजवळ उभी असलेली दासी घाबरून हात जोडून बोलली.
देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता। प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः
"महाराज, राणी खूप रागावली आहे आणि ती रागाच्या खोलीत गेली आहे." दासीचे बोल ऐकून राजा फारच दुःखी झाला.
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः। तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्
तो पुन्हा निराश झाला, त्याचे मन अस्वस्थ आणि गोंधळले; तिथे त्याने तिला जमिनीवर पडलेली, आपल्या प्रतिष्ठेला न शोभणाऱ्या अवस्थेत पाहिले.
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः। स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
राजा जणू दुःखाने पोळून गेला होता, त्याने आपल्या तरुण पत्नीला, जी त्याच्या प्राणांपेक्षा प्रिय होती, तिथे पडलेली पाहिली.
अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले। लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव
स्वतः निष्पाप असूनही, त्याने तिच्या मनात वाईट विचार असलेल्या तिला जमिनीवर पडलेली पाहिली—जणू कापलेली वेल किंवा खाली पडलेली देवी.
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युताम् अप्सरसं यथा। मायाम् इव परिभ्रष्टां हरिणीम् इव संयताम्
जणू दूर लोटलेली किंनरी, खाली पडलेली अप्सरा, नाहीशी झालेली माया किंवा पकडलेली हरिणी तशी ती दिसत होती.
करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने। महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम्
जंगलात शिकाऱ्याने विषबाण मारलेल्या हत्तीणीसारखी, ती प्रेमामुळे फारच दुःखी झाली होती, जणू जंगलातील मोठ्या हत्तीप्रमाणे.
परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः। कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्
आपल्या हातांनी चेहरा पुसत, मनात मोठी घालमेल असलेल्या त्या कामुक राजाने कमळासारख्या डोळ्यांच्या आपल्या पत्नीला असे बोलले.
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्। देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता
देवी, तुझ्या मनात राग आहे असे मला कधीच वाटले नाही. तुला कोणी दोष दिला आहे का, किंवा तुला कोणी अपमान केला आहे का?
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु। भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि
कल्याणी, माझे मन तुझ्या कल्याणासाठी नेहमीच आहे, तरीसुद्धा तू मातीवर का झोपली आहेस? असे करून मला का दु:खी करतेस?
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि। सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः
तुझ्या मनाला जणू काही वाईट शक्तीने त्रास दिला आहे, त्यामुळे माझेही मन अस्वस्थ झाले आहे. माझ्याकडे कुशल वैद्य आहेत, आणि ते सर्वजण तुझ्यावर प्रेम करतात.
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि। कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्
ते तुला पुन्हा आनंदी करतील. सुंदरि, तुला कोणता आजार झाला आहे ते मला सांग. किंवा तुला काही प्रिय इच्छा आहे का, किंवा कुणी तुला काही वाईट केले आहे का?
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्। मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम्
आज कोणाला मोठा आनंद मिळाला आहे, किंवा कोणाला फार दु:ख झाले आहे? देवी, तू दुःख करू नकोस, स्वतःला त्रास देऊ नकोस.
अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः
जो मारला जाऊ नये, त्याला मारावे का? किंवा जो मारला जावा, त्याला सोडावे का? जो गरीब आहे, तो श्रीमंत व्हावा का? किंवा जो श्रीमंत आहे, तो गरीब व्हावा का?
अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः। न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे
मी आणि माझे सर्व काही तुझ्या इच्छेनुसार आहे. तुझी कोणतीही इच्छा मी पूर्ण न करण्यास असमर्थ आहे.
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम्। बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि
माझ्या जीवावरसुद्धा, तुझ्या मनात जे आहे ते सांग. माझी ताकद तुला माहीत आहे, त्यामुळे माझ्यावर शंका करू नकोस.
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे। यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा
तुला जे हवे आहे ते मी नक्की पूर्ण करीन, माझ्या पुण्याच्या शपथेवर सांगतो. जोपर्यंत काळाचा चक्र फिरते, तोपर्यंत ही पृथ्वी माझी आहे.
द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः
द्राविड, सिंधू, सौवीर, सौराष्ट्र, दक्षिणेकडील लोक, वंग, अंग, मगध, मत्स्य, समृद्ध काशी आणि कोसल—
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्। ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि
त्या सर्व प्रदेशात भरपूर धन, धान्य आणि जनावरे आहेत. कैकेयी, तुझ्या मनात जे हवे आहे ते सर्व निवड.
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने। तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्। तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्
भीतीने घाबरू नकोस, सुंदरि, उभी रहा, उभी रहा. कैकेयी, तुला नेमके कशाची भीती वाटते ते मला खरीखुरी सांग. मी ते तुझ्यासाठी दूर करीन, जसे सूर्य धुकं दूर करतो.
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्। परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे
राजाने असे बोलल्यावर ती थोडी सावरली आणि मनातले कठोर बोलायचे ठरवून, पुन्हा आपल्या पतीवर आग्रह करू लागली.
thumb|एकादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः ॥२-
श्रीमंत वाल्मीकि रामायणातील अयोध्या कांडातील अकरावा अध्याय ऐका.
तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम्। उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः
प्रेमाच्या बाणांनी विद्ध होऊन, इच्छेच्या ओघात वाहणाऱ्या त्या राजाला कैकेयीने कठोर शब्द बोलले.
नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्नावमानिता। अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तमिच्छामि त्वया कृतम्
राजा, मला कुणीही वाईट वागणूक दिली नाही किंवा अपमान केला नाही. पण माझ्या मनात एक इच्छा आहे, ती तू पूर्ण करावी अशी माझी इच्छा आहे.
प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि। अथ ते व्याहरिष्यामि यथाभिप्रार्थितं मया
जर तुला ती इच्छा पूर्ण करायची असेल, तर आधी वचन दे. मग मी माझ्या मनातले खरे सांगीन.
तामुवाच महाराजः कैकेयीमीषदुत्स्मयः। कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु भुवि स्थिताम्
राजाने हलक्याशा हास्याने, आपल्या आवडत्या कैकेयीला, जी जमिनीवर बसलेली होती, हलकेच केसांना हात लावून बोलले.
अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम। मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामादन्यो न विद्यते
अहंकारी कैकेयी, तुला हे कळत नाही की माझ्यासाठी रामासारखा प्रिय कोणीच नाही; तो माणसांत वाघासारखा आहे.