धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः। रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति
राजाचा ज्येष्ठ पुत्र राम हा धर्म जाणणारा, सद्गुणी, संयमी, कृतज्ञ, सत्यवचन आणि शुद्ध आहे; म्हणूनच त्याला युवराजपद मिळायला हवे.
भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति। संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्
राम दीर्घायुषी असून तो आपल्या भावंडांची आणि सेवकांची वडिलांसारखी काळजी घेईल; मग मंथरे, रामाच्या अभिषेकाची बातमी ऐकून तुला दुःख का होते?
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः
रामानंतर शंभर वर्षांनी भरतालाही आपल्या वडिलांचे आणि आजोबांचे राज्य मिळेल, यात शंका नाही.
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे। भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे
मंथरे, जेव्हा घरात सुख-समृद्धी येत आहे आणि चांगले दिवस येणार आहेत, तेव्हा तू मनातून का जळतेस आणि या आनंदात दुःख का मानतेस?
यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः। कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु
भरत जितका मान्य आहे, त्याहून अधिक राम आहे; कौसल्या सोडून राम माझीही नेहमीच सेवा करतो.
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा। मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः
राज्य जर रामाचं असेल, तर ते भरताचंही आहे; कारण राघव आपल्या भावंडांना स्वतःसारखंच मानतो.
कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता। दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्
कैकेयीचे बोल ऐकून मंथरा फार दुःखी झाली. तिने खोल श्वास घेतला आणि कैकेयीला म्हणाली—
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे
तुझ्या मूर्खपणामुळे तुला संकट दिसत नाही, स्वतःचीही जाणीव नाही, आणि तू दुःखाच्या अथांग सागरात बुडत चालली आहेस.
भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः। राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते
राघव राजा होईल आणि त्याचा मुलगाही त्याच्यानंतर राज्य करेल; पण भरताला, कैकेयी, राजघराण्यातून दूर केले जाईल.
नहि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि। स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्
सुंदरी, राजाच्या सर्व मुलांना राज्य मिळत नाही; सगळ्यांना सत्ता दिली तर मोठा गोंधळ आणि अनर्थ होईल.
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः। स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि
म्हणून, हे निर्दोष कैकेयी, राजे नेहमी राज्याची जबाबदारी मोठ्या मुलाकडेच सोपवतात, जरी इतर मुले गुणी असली तरीही.
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति। अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले
तुझा मुलगा अगदीच खचून जाईल, जणू काही त्याला कोणी आधार नाही, सुखांपासून आणि राजघराण्यापासून दूर होईल, हे मायाळू.
साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे। सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि
मी तुझ्या फायद्यासाठी इथे आले आहे, पण तू मला ओळखत नाहीस; तुझ्या दुसऱ्या पत्नीपेक्षा तुला जास्त लाभ मिळावा म्हणून मी जे केलं त्याचा योग्य मोबदला तू मला द्यायला हवा.
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्। देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा
रामाला जेव्हा निर्विवाद राज्य मिळेल, तेव्हा तो नक्कीच भरताला दूर देशात किंवा अगदी दुसऱ्या लोकांत पाठवेल.
बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया। संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव
भरत लहान असतानाच तू त्याला मामाच्या जवळ ठेवले नाहीस; जवळीक असली की जड वस्तूंमध्येही आपुलकी निर्माण होते.
भरतानुवशात् सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः। लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः
भरताच्या संगतीमुळे शत्रुघ्नही त्याच्यासारखाच झाला आहे; जसा लक्ष्मण नेहमी रामाच्या मागे असतो, तसाच शत्रुघ्न भरताच्या मागे असतो.
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः। संनिकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद् भयात्
असं ऐकायला येतं की, जंगलात राहणाऱ्या लोकांनी तोडायचा एक झाड, भीतीमुळे जवळ असलेल्या बाणांनी फांद्या गमावतो.
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः। अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्
राम नक्कीच लक्ष्मणाचे रक्षण करेल आणि राघवही लक्ष्मणाचे रक्षण करेल; त्यांचं बंधुत्व जगात अश्विनी कुमारांसारखं प्रसिद्ध आहे.
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित् करिष्यति। रामस्तु भरते पापं कुर्यादेव न संशयः
म्हणून राम लक्ष्मणावर कधीच अन्याय करणार नाही; पण भरतावर मात्र राम अन्याय करू शकतो—यात काहीच शंका नाही.
तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः। एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव
म्हणून राघवाने राजवाड्यातूनच थेट वनात जावं; हे मला आवडतं आणि तुझ्यासाठीही फारच हितकारक आहे.
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति। यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति
अशा प्रकारे, भरताने धर्माने पितृराज्य मिळवलं तर तुझ्या कुटुंबाचं कल्याण होईल.
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः। समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे
तो मुलगा, जो नेहमी सुखात वाढला, रामाचा नैसर्गिक शत्रू आहे; ज्याच्याकडे सर्व काही आहे, त्याच्या अधीन राहून तो संपत्ती गमावून कसा जगेल?
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्। प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि
जसा जंगलात सिंहाने हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख पळवून लावला जातो, तसाच भरत रामाच्या छायेत दबला जातोय, म्हणून त्याचं रक्षण तू केलंच पाहिजे.
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया। राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत्
पूर्वी तुझ्या सौभाग्याच्या गर्वामुळे तू रामाची आई, तुझी सावत्र बायको, हिला दूर लोटलं होतंस; मग ती तुझ्याशी वैर का करणार नाही?
यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम्। तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि
जेव्हा रामाला पृथ्वी, अमाप धनसंपत्ती आणि पर्वतांनी युक्त अशी मिळेल, तेव्हा, हे सोज्ज्वळे, तू आणि दुःखी भरत, पराभव आणि दु:ख भोगाल.
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति। अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवास्य विवासकारणम्
जेव्हा रामाला पृथ्वी मिळेल, तेव्हा भरत नक्कीच नष्ट होईल; म्हणून आपल्या मुलासाठी राज्याचा विचार कर, आणि दुसऱ्याच्या वनवासाचं कारणही ठरव.
thumb|नवमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः ॥२-
आता नववा सर्ग ऐका.
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्
मंथरेने असं बोलल्यावर कैकेयीचा चेहरा रागाने पेटला, तिने दीर्घ आणि गरम श्वास सोडला आणि मंथरेला म्हणाली:
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमद्याभिषेचये
आज मी रामाला इथून लगेच वनात पाठवीन आणि भरताला लवकरच युवराजपदासाठी अभिषेक करीन.
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन साधये। भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन
आता विचार कर, हे कसे साधता येईल की भरताला राज्य मिळेल आणि रामाला काहीही करून ते मिळू नये.