यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः। राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता
जसा एखादा शत्रू किंवा दुर्लक्षित साप वागेल, तसंच आज राजा दशरथाने तुझ्याशी आणि तुझ्या मुलासोबत वागणूक दिली आहे.
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता। रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि
अग बाळबोध, नेहमी सुखात वाढलेल्या तुझं आणि तुझ्या नातलगांचं रामाला राज्यावर बसवणाऱ्या पापी माणसाने, खोट्या गोड बोलण्यांनी नाश केलाय.
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने
म्हणून, कैकेयी, हा योग्य काळ आहे, पटकन स्वतःच्या फायद्याचं काहीतरी कर; तुझ्या मुलाला, स्वतःला आणि या घडामोडी पाहणाऱ्या मलाही वाचव.
मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी
मंथरेचं बोलणं ऐकून, ती सुंदर चेहऱ्याची स्त्री आनंदाने भरून आपल्या पलंगावरून उठली, जणू शरद ऋतूतील चंद्रकोरच उमटली.
अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता। दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्
कैकेयी अतिशय खूश आणि आश्चर्यचकित झाली, आणि तिने त्या कुबड्या मंथरेला एक सुंदर दिव्य दागिना दिला.
दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा। कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्
दागिना दिल्यावर, ती उत्तम स्त्री कैकेयी आनंदाने पुन्हा मंथरेला म्हणाली.
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते
"मंथरे, तू मला सांगितलेली ही आनंदाची बातमी फारच प्रिय आहे. अजून तुला काही हवं असेल तर सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू शकते?"
रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति
"राम आणि भरत या दोघांत मला काहीच फरक वाटत नाही; म्हणूनच राजा रामाला राज्याभिषेक करणार आहे, याचा मला आनंद आहे."
न मे परं किंचिदितो वरं पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचोऽमृतम्। तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु
"याहून मोठं काहीच मला हवं नाही. तू, जी नेहमीच प्रिय आहेस, इतकी गोड आणि सुखद बातमी सांगितलीस, जणू अमृतच. म्हणून, तू असं बोललीस म्हणून मी तुला सर्वात मोठं वर देईन — जे हवं ते माग."
thumb|अष्टमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील आठवा सर्ग ऐका.
मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत्। उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता
मंथरा मात्र, हे दागिना बाजूला ठेवून, मनात असूया आणि राग-दुःख घेऊन असे बोलली.
हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे। शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे
"अग वेड्या, कशासाठी उगाच आनंदी झालीस? तुला कळत नाही का, तू दुःखाच्या समुद्रात आहेस?"
मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती। यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत्
"माझ्या मनात खूप दुःख असलं तरी, मी तुझ्यासाठी स्वतःला सावरते, राणी. एवढं मोठं संकट ओढवलं असताना तू आनंदी कशी काय?"
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्। अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्
"माझं दु:ख तुझ्या अडाणीपणामुळे आहे. कोणती शहाणी बाई आपल्या सौताच्या मुलाच्या वाढीवर, जणू मृत्यूच समोर आला आहे, असं आनंद मानेल?"
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद् भयम्। तद् विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते
राज्याच्या वाटपावरून मला केवळ भरताचीच नव्हे, तर रामाचीही भीती वाटते. हे सगळं विचार करता मी खूपच अस्वस्थ झाले आहे, कारण भीती ही नेहमी घाबरलेल्या मनातूनच निर्माण होते.
लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः। शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा
लक्ष्मण हा बलवान असून तो पूर्णपणे रामाच्या सेवेत आणि भक्तीत आहे. त्याचप्रमाणे शत्रुघ्नही भरताच्या इतकाच निष्ठावान आहे, जसा लक्ष्मण रामाच्या बाबतीत आहे.
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि। राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः
सुंदरी, वयाच्या दृष्टीने भरतालाच राजसत्ता मिळायला हवी होती, पण ती सत्ता त्याच्या दोन लहान भावांना दिली गेली आहे.
सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः
कौसल्या खरोखरच भाग्यवान आहे, कारण तिचा मुलगा उद्या पुष्य नक्षत्रावर श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या हस्ते युवराजपदासाठी अभिषिक्त होणार आहे.
प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम्। उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत् त्वं कृताञ्जलिः
जेव्हा पृथ्वी आनंदाने आणि विश्वासाने भरून जाईल, शत्रू पराभूत होतील, तेव्हा तू कौसल्येची हात जोडून, दासीसारखी सेवा करशील.
एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि। पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति
अशी स्थिती येईल की, आपण सगळ्या मिळून तिच्या सेवेत राहू, आणि तुझा मुलगाही रामाचा सेवक होईल.
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः। अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये
रामाच्या मुख्य पत्नी आनंदी होतील, पण भरताच्या पत्न्यांना मात्र त्याच्या दुर्दैवामुळे आनंद वाटणार नाही.
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः। रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह
मंथरा अत्यंत समाधानाने बोलताना पाहून, राणी कैकेयीने फक्त रामाचेच गुणगान केले.
धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः। रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति
राजाचा ज्येष्ठ पुत्र राम हा धर्म जाणणारा, सद्गुणी, संयमी, कृतज्ञ, सत्यवचन आणि शुद्ध आहे; म्हणूनच त्याला युवराजपद मिळायला हवे.
भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति। संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्
राम दीर्घायुषी असून तो आपल्या भावंडांची आणि सेवकांची वडिलांसारखी काळजी घेईल; मग मंथरे, रामाच्या अभिषेकाची बातमी ऐकून तुला दुःख का होते?
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः
रामानंतर शंभर वर्षांनी भरतालाही आपल्या वडिलांचे आणि आजोबांचे राज्य मिळेल, यात शंका नाही.
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे। भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे
मंथरे, जेव्हा घरात सुख-समृद्धी येत आहे आणि चांगले दिवस येणार आहेत, तेव्हा तू मनातून का जळतेस आणि या आनंदात दुःख का मानतेस?
यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः। कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु
भरत जितका मान्य आहे, त्याहून अधिक राम आहे; कौसल्या सोडून राम माझीही नेहमीच सेवा करतो.
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा। मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः
राज्य जर रामाचं असेल, तर ते भरताचंही आहे; कारण राघव आपल्या भावंडांना स्वतःसारखंच मानतो.
कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता। दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्
कैकेयीचे बोल ऐकून मंथरा फार दुःखी झाली. तिने खोल श्वास घेतला आणि कैकेयीला म्हणाली—
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे
तुझ्या मूर्खपणामुळे तुला संकट दिसत नाही, स्वतःचीही जाणीव नाही, आणि तू दुःखाच्या अथांग सागरात बुडत चालली आहेस.