उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती। राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति
सर्वोच्च आनंदात मग्न आणि लाभाच्या विचारात असलेली रामाची आई लोकांना कोणते धन वाटत आहे, असे तिला वाटले.
अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे। कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः
या लोकांच्या इतक्या मोठ्या आनंदाचे कारण काय आहे, ते मला सांग. आनंदी राजा आता काय करणार आहे?
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा। आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्
अत्यंत आनंदाने भरलेली, हर्षाने फुललेली धाई मग कुब्जेला राघवाच्या वाढत्या भाग्याची बातमी सांगू लागली.
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन चानघम्। राजा दशरथो राममभिषेक्ता हि राघवम्
उद्या पुष्य नक्षत्रावर, क्रोधावर विजय मिळवलेल्या आणि निष्पाप असलेल्या रामाला राजा दशरथ युवराजपदासाठी अभिषेक करणार आहे.
धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षितः। कैलासशिखराकारात् प्रासादादवरोहत
धाईचे शब्द ऐकताच, कुब्जा पटकन रागावली आणि कैलास शिखरासारख्या प्रासादातून खाली उतरली.
सा दह्यमाना क्रोधेन मन्थरा पापदर्शिनी। शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्
क्रोधाने जळणारी, वाईट ओळखणारी मंथरा, शय्येवर पडलेल्या कैकेयीला असे म्हणाली:
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते। उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे
उठ, मूर्खे! असे का पडली आहेस? तुझ्यावर संकट येत आहे. दुर्दैवाच्या लाटेत बुडालेली, तू स्वतःला ओळखत नाहीस.
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे। चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे
तुला जरी सौभाग्याचे रूप दिसते, तरी तू अशुभ गोष्टीतच गर्व करतेस; तुझे भाग्य उन्हाळ्यातील नदीच्या प्रवाहासारखे अस्थिर आहे.
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः। कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत् परम्
रागावलेल्या आणि कठोर बोलणाऱ्या, वाईट ओळखणाऱ्या कुब्जेने असे बोलल्यावर कैकेयी मोठ्या दुःखात बुडाली.
कैकेयी त्वब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे। विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्
कैकेयीने कुब्जेला विचारले, "मंथरे, सर्व काही ठीक आहे ना? कारण तुझे दुःखी आणि काळजीचे तोंड पाहून मला वाटते की तू फारच त्रस्त आहेस."
मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्। उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा
कैकेयीचे मधुर शब्द ऐकून, वाक्पटू आणि रागाने भरलेली मंथरा उत्तर देऊ लागली.
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्यां हितैषिणी। विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्
कुब्जा आणखीच दुःखी झाली, पण कैकेयीच्या हितासाठी आणि राघवापासून तिला दूर करण्यासाठी तिने असे बोलले.
अक्षयं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्। रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति
देवी, तुझ्या विनाशाचे मोठे आणि न संपणारे संकट सुरू झाले आहे; राजा दशरथ रामाला युवराजपदासाठी अभिषेक करणार आहे.
सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता। दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता
मी खोल भीतीत बुडाले आहे, दुःख आणि शोकाने भरले आहे, अग्नीने जळत असल्यासारखी वाटते, आणि तुझ्या भल्यासाठी इथे आले आहे.
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत्। त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः
कैकेयी, तुझे दुःख हेच माझे मोठे दुःख होईल; तुझ्या घटीत माझी घट, आणि तुझ्या वृद्धीत माझी वाढ आहे—यात काहीच शंका नाही.
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः। उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे
राजघराण्यात जन्मलेली, तू राजाची मुख्य राणी आहेस; पण राणी, राजधर्म किती कठोर असतो हे तुला कसे कळत नाही?
धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः। शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसंधिता
तुझा नवरा धर्माची भाषा करतो, पण तो खोटारडा आहे; त्याची बोलणी गोड आहेत, पण मन मात्र कठोर आहे. तुझ्या निर्मळ मनामुळे तू त्याच्यावर विश्वास ठेवला, आणि म्हणूनच तो तुला पूर्णपणे फसवून गेला.
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्। अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति
आता तो तुला फुकटच्या दिलास्यांनी भेटायला येतो, पण प्रत्यक्षात आज तुझा नवरा कौसल्येला सुखसमृद्धी मिळवून देईल.
अपवाह्य तु दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु। काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके
तो दुष्ट मनाचा माणूस, भरताला तुझ्या नात्यातून दूर करून, लवकरच सर्व अडथळे दूर करून रामाला राज्यावर बसवणार आहे.
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया। आशीविष(=सर्प) इवाङ्गेन बाले परिधृतस्त्वया
शत्रू नवऱ्याच्या रूपात, आणि आई हिताची भाषा करत असली, तरी ती लहान मुलीने अंगावर घेतलेल्या विषारी सापासारखीच आहे — तसंच तुझं झालं आहे.
यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः। राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता
जसा एखादा शत्रू किंवा दुर्लक्षित साप वागेल, तसंच आज राजा दशरथाने तुझ्याशी आणि तुझ्या मुलासोबत वागणूक दिली आहे.
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता। रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि
अग बाळबोध, नेहमी सुखात वाढलेल्या तुझं आणि तुझ्या नातलगांचं रामाला राज्यावर बसवणाऱ्या पापी माणसाने, खोट्या गोड बोलण्यांनी नाश केलाय.
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने
म्हणून, कैकेयी, हा योग्य काळ आहे, पटकन स्वतःच्या फायद्याचं काहीतरी कर; तुझ्या मुलाला, स्वतःला आणि या घडामोडी पाहणाऱ्या मलाही वाचव.
मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी
मंथरेचं बोलणं ऐकून, ती सुंदर चेहऱ्याची स्त्री आनंदाने भरून आपल्या पलंगावरून उठली, जणू शरद ऋतूतील चंद्रकोरच उमटली.
अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता। दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्
कैकेयी अतिशय खूश आणि आश्चर्यचकित झाली, आणि तिने त्या कुबड्या मंथरेला एक सुंदर दिव्य दागिना दिला.
दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा। कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्
दागिना दिल्यावर, ती उत्तम स्त्री कैकेयी आनंदाने पुन्हा मंथरेला म्हणाली.
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते
"मंथरे, तू मला सांगितलेली ही आनंदाची बातमी फारच प्रिय आहे. अजून तुला काही हवं असेल तर सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू शकते?"
रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति
"राम आणि भरत या दोघांत मला काहीच फरक वाटत नाही; म्हणूनच राजा रामाला राज्याभिषेक करणार आहे, याचा मला आनंद आहे."
न मे परं किंचिदितो वरं पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचोऽमृतम्। तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु
"याहून मोठं काहीच मला हवं नाही. तू, जी नेहमीच प्रिय आहेस, इतकी गोड आणि सुखद बातमी सांगितलीस, जणू अमृतच. म्हणून, तू असं बोललीस म्हणून मी तुला सर्वात मोठं वर देईन — जे हवं ते माग."
thumb|अष्टमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील आठवा सर्ग ऐका.